انجیلی، کلیسا

انجیلی، کلیسا \kelīsā-ye enjīlī\، یا کلیسای آمریکاییها، کلیسای انجیلی حضرت پطروس، کلیسای پطروس مقدس، کلیسای پطروس رسول، واقع در خیابان سی‌تیر (قوام‌السلطنۀ سابق).

پیشینه

فعالیت مبلغان مذهبی آمریکایی در ایران، در دورۀ سلطنت فتحعلی ‌‌شاه قاجار (1212-1250 ق/ 1797-1834 م)، در 1250 ق، به‌طور رسمی در منطقۀ آذربایجان آغاز شد. این گروه که از دو سال پیش از آن، با نام «میسیون برای نسطوریان ایران» به ایران آمده بودند، تبلیغات مذهبی خود را نخست در میان آسوریهای ساکن آذربایجان آغاز کردند (الدر، 2)؛ اما پس از حدود 3 دهه، بر آن شدند تا دامنۀ فعالیت خود را در ایران گسترش دهند و مسیحیت را میان همۀ مردم ایران تبلیغ کنند. ازآن‌‌پس، آنها با نام «میسیون آمریکایی در ایران» به فعالیت خود ادامه دادند و توجهشان به نقاط دیگری چون تهران، تبریز و همدان معطوف گشت. در 1277 ق/ 1860 م، یکی از میسیونرها مأمور شد که تبلیغات دینی را در میان ارمنیان مقیم ایران به عهده بگیرد؛ هرچند پیش از آن هم، هروقت فرصتی به دست می‌آوردند، به تبلیغ مسیحیت میان مسلمانان و یهودیان می‌پرداختند (همو، 30).
در سال 1287 ق/ 1870 م، یک مبشر مسیحی آسوری به نام گورگیس مأموریت یافت که پس از آمدن به تهران، مرکزی را برای توزیع کتاب مقدس در این شهر بر پا کند. وی هم‌زمان، در خانه‌های چند تن از ارمنیان دربارۀ مسیحیت سخنرانی می‌کرد. پس از دو سال، ازسوی میسیون مذهبی، نماینده‌ای به نام جیمز باست در تهران انتخاب شد. او فعالیتهای تبلیغی خود را بر جمعیت ارمنیان تهران متمرکز کرد. باست مایل بود که آموزه‌های مسیحی‌اش را در میان عموم طبقات مردم رواج دهد؛ ازاین‌رو، به آموختن زبان فارسی پرداخت و پس از اینکه چند تن از ایرانیان به مسیحیت گرویدند، در 1293 ق/  1876 م، این میسیون مذهبی کلیسایی تأسیس کرد. این کلیسا در 26 مارس همان سال با 12 عضو گشایش یافت. این اعضا متشکل از 11 تن ارمنی و یک تن مسلمان مسیحی‌شده به نام میرزا حسینعلی بود. از میان ارمنیان، یک تن زن بود. 3 تن از اعضا با نامهای میرزا لازار، میرزا میکائیل و استاد آبراهام برای رهبری کلیسا، و گاسپار پطروسیان و کاراپت هاکوپیان برای شماسی تعیین شدند.
این کلیسای کوچک پس از مدتی کوتاه، توانست نیمی از حقوق واعظ خود را بپردازد؛ اما سپس فعالیت کلیسای انجیلی با مخالفت شدید کلیسای گریگوری ارمنیان روبه‌رو شد. اسقف ارمنی جلفا که در آن زمان به تهران آمده بود، حضور در کلیسای انجیلی را برای ارمنیان تحریم کرد و دستور داد که مردگان ارمنیان عضو کلیسای انجیلی را در گورستان ارمنیان دفن نکنند. بـاایـن‌حـال، ناصرالدین شاه (سل‍ 1264-1313 ق/  1848-1896 م) زمینی در دهکدۀ اکبرآباد، واقع در سه‌کیلومتری غرب تهران آن روزگار، را به کلیسای انجیلی اهدا کرد تا اعضای این کلیسا مردگان خود را در آنجا به خاک بسپارند (الدر، 32؛ هواساپیان، 37).
به‌سبب حضور برخی از مسلمانان در مجالس کلیسای انجیلی، و گرویدن آنها به دین مسیحی، دولت ایران در 1297 ق/ 1880 م به میسیونرها دستور داد که از حضور مسلمانان در مجالسشان خـودداری کنند. آنها نخست کوشیدند تا موافقت دولت را برای تجدید نظر در این حکم، یا ایجاد تعدیلی در آن جلب نمایند، ولی پس از ناکامی در این کار، تصمیم گرفتند که برای مدتی همۀ مجالس خود را تعطیل کنند و علت آن را به دوستان مسلمان خود اطلاع دهند. درعین‌حال، آنها طی نامه‌ای از دولت خواستند تا مسئولیت اجرای این دستور را به عهده گیرد. ازاین‌رو، ناصرالدین شاه به ادارۀ نظمیه دستور داد که در روزهای یکشنبه مانع ورود مسلمانان به کلیسا شوند.
در ربیع‌الاول سال 1298/  ژانویۀ 1882، درهای کلیسا بار دیگر به روی عموم گشوده شد و پس از یک سال، شمار اعضای آن به 50 تن رسید که 4 تن از آنها را مسلمانان، و 3 تن دیگر را یهودیان تازه‌مسیحی‌شده تشکیل می‌دادند. با افزایش شمار اعضای کلیسا، لزوم ساختن کلیسایی جدید احساس شد. ازاین‌رو، با گردآوری مبالغی پول نقد، زمینی در نزدیکی دروازه قزوین خریداری، و با مبلغ 100‘1 تومان، بنایی برای کلیسا در آنجا ساخته شد. ناصرالدین شاه نیز برای خرید زمین و ساخت کلیسا، مبلغ 400 تومان به این میسیون مذهبی اهدا کرد.
بنای جدید کلیسا در ربیع‌الآخر سال 1309/  نوامبر 1891 به‌طور رسمی، با تشریفات مذهبی خاصی گشایش یافت. پس ‌از مدتی، میان اعضای ارمنی کلیسا اختلافاتی پدید آمد و درنتیجه بیش از نیمی از آنها کلیسای انجیلی را ترک کردند و بار دیگر به کلیسای گریگوری ارمنی پیوستند. افزون‌برآن، با مهاجرت گروهی از ارمنیان ساکن دروازه قزوین به محلۀ حسن‌آباد، کلیسای دروازه قزوین متروک شد. پس ‌از آن، این میسیون تصمیم گرفت که کلیسا را به مبلغ 800 تومان به یک ارمنی بفروشد و مراسم دینی خود را در کلیسای جدیدی که دیگر میسیون آمریکایی در محلۀ حسن‌آباد ساخته بود، برگزار کند (الدر، 33، 34؛ هواساپیان، 37، 42).
زمینی که کلیسای جدید در آن ساخته شد، در 1302 ق/ 1885، توسط یک میسیونر آمریکایی در خیابان قوام‌السلطنه، واقع در محلۀ حسن‌آباد، خریداری شده بود. در همین سال، مدرسه‌ای پسرانه در این محوطه ساخته شد (سالنامه ... ، 4). از همان آغاز، ارمنیان و آسوریان هم در این کلیسا مراسم دینی خود را برگزار می‌کردند.
تا دهۀ نخست سال 1300 ش/ 1920 م، در شهر تهران دو کلیسای انجیلی وجود داشت که یکی مخصوص ارمنیان بود و دیگری به مسیحیان فارسی‌زبان اختصاص داشت. با افزایش جمعیت مسیحیان فارسی‌زبان، آنها تصمیم گرفتند برای خود کلیسایی بنا کنند. در 1301 ش/ 1922 م، این کلیسا به نام «کلیسای انجیلی تهران» مشهور شد، ولی همچنان دارای دو شعبه یا دو سازمان متفاوت بود که در 1312 ش/ 1933 م، در هم ادغام شدند.
پس از تعطیلی مدرسه‌های خارجیان در ایران، در زمان رضا شاه، کلیسای انجیلی تهران آموزشگاهی به نام «دبستان مهر» در محوطۀ کلیسا، واقع در خیابان قوام‌السلطنه تأسیس کرد.
با مهاجرت گروهی از ارمنیان پیرو کلیسای انجیلی از شهرستانها و روستاها به تهران، و ساکن‌شدن شمار بسیاری از آنان در محلۀ فیشرآباد، در 1326 ش/  1948 م، کلیسای مستقلی برای آنان در این محله تأسیس شد که «کلیسای ارمنی فیشرآباد» نام گرفت.
همچنین، افزایش روزافزون آسوریان تهران، موجب شد که برای آنها نیز کلیسایی جداگانه ساخته شود؛ ازاین‌رو، در 1328 ش/  1949 م، «کلیسای حضرت توما» به رهبری پولس سعده، برای آسوریان انجیلی تهران تأسیس شد. گرچه اعضای این کلیسا در آغاز، عضو کلیسای انجیلی مرکزی تهران به شمار می‌رفتند، ولی امروزه دارای سازمانی جداگانه هستند (الدر، 95). بنابراین به‌تدریج، کلیسای انجیلی خیابان قوام‌السلطنه دیگر مورد استفادۀ آسوریان قرار نگرفت و امروزه به مسیحیان فارسی‌زبان و کره‌ایهای مسیحی مقیم تهران اختصاص دارد.

مشخصات معماری

محوطۀ کلیسای انجیلی خیابان سی‌تیر تهران مجموعه‌ای شامل کلیسا، مدرسه، خانۀ مسکونی، برج آب، ساختمان سرایداری و چند ساختمان دیگر است.
ساختمان کلیسا که تلفیقی از سبک معماری اروپایی و ایرانی است، وسعتی حـدود 250 مـ2 دارد. این بنـا در جهت شمال به جنوب و در میانۀ باغی ساخته شده است. کلیسا دارای پلان بازیلیک مستطیل‌شکل، با ابعاد 25×5 م‍ـ است که محراب آن با پلانی ذوزنقه‌‌‌شکل در جنوب بنا جا دارد. درهای ورودی کلیسا در جبهۀ غربی قرار دارد و دارای سردر است.
پوشش خارجی سقف کلیسا شیروانی، و بلندی آن تـا بالای شیروانی 11 متر، و بلندی کف تا سقف 5/ 7 متر است. این بنا نورگیرهایی متعدد بر روی دیوارها، به‌جز دیوار شمالی، و دو ورودی در دیوار غربی و یک ورودی در دیوار شرقی دارد. برج ناقوس کلیسا در بخش غربی بنا، و در مجاورت دیوار خارجی محراب قرار دارد. عمدۀ مصالح به‌کاررفته در ساخت این کلیسا، آجر و خشت، و دیوارهای داخلی آن گچ‌اندود شده است (میرزایی).
این مجموعه وقفی است و زیر نظر مدیریت کلیسای انجیلی ایران اداره می‌شود و در 17 خرداد 1379 با شمارۀ 684‘2، به‌عنوان یکی از آثار ملی تهران به ثبت رسیـده است (پرونده ... ، بش‍ ‌‌).

مآخذ

الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمۀ سهیل آذری، تهران، 1333 ش؛ پروندۀ ثبتی کلیسای انجیلی، تهران، 1378 ش؛ سالنامۀ دبیرستان البرز، تهران، 1329 ش؛ میرزایی، مریم، تحقیقات میدانی؛ هواساپیان، آبراهام، کلیسای انجیلی ارامنۀ ایران، تهران، 1976 م.

مریم میرزایی