انتقال خون وصال، ساختمان

انتقال خون وصال، ساختمان \sāxtemān-e enteqāl-e xūn-e vesāl\، بنایی متعلق به دورۀ پهلوی اول، واقع در خیابان انقلاب اسلامی، خیابان وصال شیرازی، بالاتر از تقاطع طالقانی. این بنای ارزشمند در تاریخ 25/ 12/ 1380 ش، به شمارۀ 627‘ 5 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
برپایۀ آگاهیهای موجود، نخستین مالک این بنا احمد قوام (قوام‌السلطنه)، از رجال سیاسی اواخر دورۀ قاجار و دورۀ پهلوی بوده است. این بنا توسط معماران فرانسوی ساخته شده است و فضای داخلی آن نیز با بهترین لوازم خانگی زمان خود تجهیز شده بود (اتحادیه).
در گزارش ثبتی بنا که توسط سازمان میراث فرهنگی تهیه شده، آمده است که احمد قوام در فاصلۀ سالهای 1300-1310 ش/ 1921-1931 م، در این بنا سکونت داشته است؛ اما با توجه به شواهد موجود، احتمال می‌رود که قوام سالهای بیشتری در این خانه سکونت داشته است. به گفتۀ منصوره اتحادیه، پدرش ــ علی اتحـادیه ــ این خانه را در سالهای پایانی سلطنت رضا شاه (1304-1320 ش/  1925-1941 م)، همراه با اسباب و اثاثیۀ مجلل آن که توسط بهترین صنعتگران فرانسوی ساخته شده بود، خریداری کرده است و خانوادۀ اتحادیه در فاصلۀ سالهای 1318-1324 ش، در این خانه اقامت داشته‌اند. به گفتۀ وی، خانه عرصه‌ای وسیع‌تر از وضعیت کنونی داشتـه است، به‌گونه‌ای که از جبهۀ جنوبی تا خیابان تخت‌جمشید (طالقانی کنونی) کشیده شده بود. در این عرصه 3 حوض بزرگ در جبهه‌های جنوبی، غربی و شرقی وجود داشت؛ همچنین به‌واسطۀ علاقۀ وافر قوام به گل و گیاه، گلخانه‌ای بزرگ در محوطه احداث شده بود که انواع گلها و گیاهان در نهایت شادابی و طراوت در آن پرورش می‌یافت.
پس از پایان جنگ جهانی دوم، علی اتحادیه این خانه را به خانۀ انجمن فرهنگی ایران و شوروی اجاره داد. در این دوره که گویا تا اوایل انقلاب یا سالهای نزدیک به آن به طول انجامید، از بنا به‌عنوان مرکزی برای انجام فعالیتهای فرهنگی استفاده می‌شد. گفتنی است، بنابر گفتۀ چند تن از کارمندان پایگاه انتقال خون، قبض ماهانۀ یکی از خطوط تلفن ساختمان همچنان به نام محمد مصدق صادر می‌شود، و ازآنجاکه تاکنون ارتباط مصدق با بنای مذکور روشن نشده است، فقط می‌توان بدون اشاره به سال و تاریخ مشخص گفت که به احتمال زیاد، مصدق نیز به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم با این بنا در ارتباط بوده است (طایفه).
پس از انقلاب، بنا توسط بنیاد مستضعفان و جانبازان مصادره شد و سرانجام در 1364 ش، بخش بزرگی از آن به مالکیت سازمان انتقال خون درآمد. بدین‌ترتیب که 5 دانگ بنا در تصرف سازمان انتقال خون، و یک دانگ باقی‌مانده در اختیار بنیاد مستضعفان قرار گرفت (خانه ... ، بش‍ ‌). امروزه نیز بنا دارای مالکیت دولتی است و به‌عنوان «پایگاه انتقال خون خیابان وصال» به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

ویژگیهای معماری

بنا با فرمی برون‌گرا و آزاد، در عرصه‌ای مستطیل‌شکل واقع شده است. سبک معماری ساختمان که در پنجره‌های کرکره‌ای و نمای سیمانی و خطوط افقی آن نمایش داده شده، کاملاً دارای سبک اروپایی است. این الگوی اروپایی در تعریف فضای داخلی ساختمان نیز رعایت شده است، بدین‌ترتیب که فضاهـای عمومی در طبقۀ همکف، و فضاهای خصوصی در طبقۀ بالایی جای گرفته‌اند.
بنا دارای دو طبقه و یک زیرزمین است. هر طبقه، زیربنایی در حـدود 500 مـ2 دارد. پلان هر دو طبقه به‌صورت کلی منطبق بر یکدیگر است. طبقۀ همکف دارای فضاهای مستقل متعدد اسـت. ترتیب قرارگیری و تمرکـز فضاهای این طبقه را می‌توان در 3 جبهۀ غربی، شمالی و جنوبی دسته‌بندی کرد. در جبهۀ غربی یک هال مرکزی واقع شده که دو اتاق در ضلع جنوبی، و یک اتاق و یک راه‌پله در ضلع شمالی آن چیده شده است؛ در ضلع شرقی هـال، راهـروی شـرقی‌ ـ غربـی واقع شده کـه در دو طرف آن فضاهای دیگر تعریف شده‌اند. ضلع شمالی راهرو دربرگیرندۀ 4 اتاق کوچک است که مستقل از یکدیگر بوده، و تنها از داخل راهرو قابل دسترسی هستند. در ضلع جنوبی راهرو، تالار مستطیل‌شکل بزرگی قرار دارد که بیشترین فضای این جبهه را به خود اختصاص داده است. در مجاورت تالار و در بخش شرقی پلان، اتاق دیگری با تناسبات مستطیل و کشیدگی در راستای شمالی ـ جنوبی واقع شده است. در منتهاالیه شرقی راهرو نیز پلکان دوم قرار دارد. این پلان در طبقۀ بالا نیز با همین کلیات اجرا شده، و در برخی موارد متفاوت است، ازجمله اینکه به جای اتاقهای ضلع غربی، دو بالکن تعریف شده است.
نمای ساختمان پوشیده از سیمان سفید با اندود رنگ سفید ساده است. عمدۀ نماسازی بنا توسط خطوط مؤکد افقی صورت گرفته است که در نبشها و زوایای ساختمان و خط لبۀ بام دیده می‌شود. این خطوط در قالب نبشی‌سازی زوایای ساختمان توسط سیمان‌بُری، و اجرای کمربند حائل میان دو طبقه به کمک نرده‌های صراحی ترسیم شده است. خطوط افقی در کمال سادگی، ایجاد قاب در سطح سادۀ نما کرده است و بر تمایز و تفکیک فضاهای ساختمان اشاره دارند. نیز انعکاس پلان در نما که با پس‌وپیش‌نشینی فضاها و تعریف ایوان و بالکن در اضلاع چهارگانۀ ساختمان اعمال شده، به‌لحاظ بصری، تنوع و حرکت چشم‌نوازی را پدید آورده است. فرم آزاد بنا، امکان نماسازی در 4 جبهه را فراهم آورده است و به این معنا نمی‌توان از یک نمای اصلی برای ساختمان سخن گفت، اما نمایی که از داخل خیابان قابل مشاهده است و رهگذران می‌توانند ارتباط بصری با آن داشته باشند، نمای غربی است. دیگر نماها به‌واسطۀ وجود ساختمانهای دیگر بر گرداگرد بنا نمایش ضعیف‌تری دارند.
نمای غربی به‌صورت متقارن، و دارای یک حجم برجستۀ مکعب‌شکل به‌عنوان محور تقارن در مرکز و دو بخش جانبی است. بخش مرکزی نما دربردارندۀ یک ایوان ورودی طاق‌دار با 4 ستون مدور در طرفین است. بر هریک از بدنه‌های جانبی ایوان یک پنجره در مرکز بدنه نقش شده است. در پردۀ دوم نما، بالای ایوان، یک پنجره در آکس نما، و دو بالکن در دو طرف قرار دارد. بالکنها حاصل عقب‌نشینی حجم بنا در طبقۀ دوم است و در ترکیب با حجم برجستۀ میانی نما باعث ایجاد حس تعادل شده است. نمای جنوبی برخلاف نمای غربی، دارای بخش مرکزی پس‌نشسته، و دو حجم برجسته در طرفین است که همچون دو پایۀ استوار، بخش مرکزی را در خود گرفته‌اند. حاصل این عقب‌نشینی به‌صورت یک ایوان ستون‌دار در طبقۀ اول و یک بالکن در طبقۀ دوم است. ایوان دارای 6 ستون مدور با چینش 2-1-1-2، و یک در ورودی و دو پنجره در طرفین است. در بالکن طبقۀ دوم نیز همین تعداد بازشو قرار دارد. بخشهای جانبی نما به‌شکل دو حجم مکعب‌مستطیل است که همچون دو بـرج در دو نبش بنا بر پا شده‌اند و بر ایجاد و القای حس استحکام بنا می‌افزاید. بخشهای جانبی دارای 4 پنجره در مجموع دو طبقه است و در طبقۀ دوم بنا بالکنی کوچک مقابل هر پنجره اجرا شده است. در بالاترین نقطۀ نمای جنوبی و بر بالای بام، سرسایۀ بنا به چشم می‌خورد. سرسایه عملکردی همچون آلاچیق دارد و دید °360 به اطراف را از بالاترین نقطۀ ساختمان میسر می‌سازد. نمای شرقی به‌عنوان ساده‌ترین رخ ساختمان دارای یک ایوان بیرون‌نشسته در مرکز نماست که در بخش بالایی به تکْ بالکن این نما تبدیل شده است. این عنصر درواقع «پیش طاق» ساختمان به شمار می‌آید و به‌واسطۀ بیرون‌نشستگی از سطوح بدنه، از 3 طرف باز است. ایوان شرقی نیز دارای 6 ستون مدور است که به‌ترتیبِ ستونهای ایوان جنوبی چیده شده‌اند.
تزیینات بنا در نمای بیرونی به‌طورکلی شامل قاب‌بندی اطراف بازشوها، سیمان‌بری نبشهای بنا، حاشیه‌سازی لبۀ بام با استفاده از قرنیز ابزارخورده و لب‌بند، اجرای سگدست به‌شکل زنجیرۀ دندانه‌ای زیر قرنیز و ردیف صراحیهای حفاظ بالکن و بام است. همچنین جزئیاتی چون سگدستهای تزیینی بالای پنجره‌های بالکن جنوبی بنا و سرستونهای سرسایۀ بام که به‌شکل چشم‌طوماری است، از دیگر جلوه‌های بصری ساختمان به شمار می‌رود. در نمای داخلی ساختمان، تزیینات در قالب گچ‌بری سقف اتاقها و دیگر فضاهای داخلی است. بنـابر گفتۀ منصوره اتحادیـه یکی از اتاقهای ضلع غربی بنا نیز دارای پیش‌بخاری بسیار زیبایی بوده است. اشکال هندسی مختصری هم در قسمت کتیبۀ درهای میانی خانه از چوب اجرا شده است که نوعی تنوع در فضای داخلی بنا به شمار می‌آید (طایفه).

مآخذ

اتحادیه، منصوره، گفت‌وگو با مؤلف؛ خانۀ اتحادیه (پایگاه انتقال خون)، گزارش ثبتی، سازمان میراث فرهنگی؛ طایفه، سیمـا، تحقیقات میدانی.

سیما طایفه