انتقال خون ایران، سازمان

انتقال خون ایران، سازمان \sāz(e)mān-e enteqāl-e xūn-e īrān\، مرکز تأمین خون و فراورده‌های خونی در کشور، وابسته به وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی (تأسیس: 1353 ش).

دربارۀ پیشینۀ انتقال خون در ایران اسناد قابل اعتمادی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد انتقال و اهدای خون در بیمارستانهای مختلف، و ازسوی برخی مراکز خصوصی و دولتی، مانند مرکز خون ارتش، مرکز انتقال خون جمعیت شیروخورشید سرخ ایران، و انستیتو پاستور ایران، از 1324 ش به‌طور پراکنده انجام می‌شده، هرچند که تشکیلات منظمی برای این کار و جلب اهداکنندگان خون وجود نداشته است («تاریخچه ... »، بش‍ ؛ نیز نک‍ : کتابچه ... ، 1، 2).
نخستین اقدام برای ایجاد تشکیلات متمرکز انتقال و اهدای خون در ایران، به کوشش فریدون علا، و با حمایت فرادولتی انجام پذیرفت ( اساسنامه ... ، 1353 ش، مادۀ 1؛ نیز نک‍ : «تاریخچه»، بش‍ )، و تشکیلاتی به نام «سازمان ملی انتقال خون ایران»، با شخصیت حقوقی مستقل، در 1351 ش به ثبت رسید. تشکیلات مرکزی سازمان در تهران قرار دارد و از 1353 تا 1357 ش، 3 پایگاه در شهرهای شیراز، اهواز و مشهد نیز تأسیس شده است (همان، بش‍ ). افزون‌بر فریدون علا، وزیر بهداری وقت، مدیرعامل جمعیت شیروخورشید سرخ ایران، و چند تن دیگر از پزشکانی که مناصب دولتی داشتند، از دیگر اعضای هیئت مؤسس این سازمان بودند («آگهی ... »، بش‍ ‌).
سازمان ملی انتقال خون ایران، فعالیت رسمی خود را با هدف تمرکز و بهبود امور مربوط به انتقال خون، تدوین ضوابط، آمـوزش و پژوهشهای لازم بـرای گردآوری و نگهداری و پخش خون سالم و فراورده‌های آن با کیفیت استاندارد جهانی، برای بیماران و نیازمندان، به‌طور رسمی از 9 مرداد 1353 آغاز کرد و از آن تاریخ، 9 مرداد روز «اهدای خون» نامیده شد ( اساسنامه ... 1353 ش، ماده‌های 1 و 2؛ «در مورد ... »، 24).
با تأسیس این سازمان، خریدوفروش خون در کشور ممنوع، و خون‌گیری از اهداکنندگان از 10 مرداد 1353 آغاز شد و مسئولیت ارائۀ خدمات رایگان در این زمینه بر عهدۀ سازمان قرار گرفت («خریدوفروش ... »، 4). سازمان ملی انتقال خون تا پیش از انقلاب اسلامی ایران (1357 ش)، زیر نظر فرح پهلوی، و ریاست آن با فریدون علا بود و بودجۀ آن از بودجۀ عمومی کشور، کمک سازمانهای خارجی، و طرحهای عمرانی، کمکهای دولت و درآمدهـای حاصل از عرضۀ خون تـأمین می‌شد (نک‍ : اساسنامه ... ، 1353 ش، ماده‌های 1 و 16).
سازمان ملی انتقال خون پس از انقلاب، و در پی تجدید نظر در تشکیلات اداری، ضمیمۀ وزارت بهداری (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کنونی) شد («تاریخچه»، بش‍ ‌‌).
در سال 1361 ش، با تصویب قانون تشکیل سازمان انتقال خون ایران ازسوی مجلس شورای اسلامی، مجموعۀ تشکیلات و اموال سازمان ملی انتقال خون به سازمان جدید واگذار، و واژۀ ملی از نام آن حذف شد («قانون ... »، بش‍ ). اساسنامۀ سازمان جدید در 1363 ش به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و براساس آن، ایجاد واحدهای خون‌گیری و بانکهای خون ازسوی دیگر سازمانهای دولتی، نهادهای انقلاب اسلامی، مؤسسه‌ها و شرکتهایی که همه یا بخشی از اعتبارات آنها را دولت تأمین می‌کند ممنوع، و مقرر شد که مجموعۀ امکانات، نیروهای انسانی و تجهیزات آنها در این زمینه به سازمان جدید واگذار شود (همان، نیز نک‍ : اساسنامه ... 1353 ش، مادۀ 4).
سازمان انتقال خون ایران در خلال جنگ ایران و عراق نقش مؤثری در تأمین خون مورد نیاز برای مجروحان جنگی بر عهده داشت ( کتابچه، 2). با پایان جنگ، این سازمان اقدام به راه‌انداختن مراکز تخصصی و تحقیقاتی کرد که از آن جمله می‌توان به تأسیس شرکت پالایش و پژوهش خون در 1373 ش، با هدف تولید فراورده‌های مشتق از پلاسمای انسانی، و نیز درمانگاه تالاسمی بزرگ‌سالان در 1374 ش، با هدف سامان‌دهی به وضعیت درمانی بیماران تالاسمی، و همچنین مرکز تحقیقات انتقال خون ایران در 1382 ش اشاره کرد. مرکز تحقیقات انتقال خون ایران به‌منظور ترویج و انتشار پژوهشهای مرتبط با خون و جلب همکاری دیگر مراکز تحقیقاتی و آموزشی داخلی و خارجی، فصلنامۀ پژوهشی خون‌ را در پاییز 1383 ش منتشر کرد که انتشار آن همچنان ادامه دارد (همان، 29؛ لالمی).
سازمان انتقال خون ایران از 3 معاونت و 6 مدیریت تشکیل شده است و زیر نظر مدیرعامل فعالیت می‌کنند. شورای عالی سازمان انتقال خون ایران متشکل از 5 متخصص است که وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی آنها را انتخاب می‌کند و خود وزیر در رأس سازمان قرار دارد ( کتابچه، 13، 14). سازمان تا پایان 1385 ش، 206 جایگاه خون‌گیری ثابت در کشور راه‌اندازی کرد و با فعال‌کردن 98 مرکز انتقال خون، فعالیتهای خود را در 141 شهر ایران گسترش داد (همان، 4). تشویق مردم به اهدای داوطلبانۀ خون به‌طور منظم و مستمر ازطریق برنامه‌های آموزشی، ایجاد و گسترش شبکۀ سراسری خون‌رسانی در ایران، توسعۀ واحدهای ثابت و سیار گردآوری خون، و همچنین انجام آزمایشهای ایمنی و گروه‌بندی خون، از مهم‌ترین وظایف سازمان انتقال خون ایران است ( اساسنامه ... 1363 ش، مادۀ 2).
ادارۀ سازمان به‌صورت غیر انتفاعی، از مهم‌ترین اصول حاکم بر آن است. سازمان در 1383 ش، از محل سابق خود (خیابان استاد نجـات‌اللٰهی) به ساختمان جدید (در تقاطع بزرگراههای شیخ فضل‌الله نوری و همت، جنب برج میلاد) تغییر مکان داده است و افزون‌بر تشکیلات مرکزی، مجموعۀ مراکز وابسته نیز در آنجا مستقر شده‌اند.

مآخذ

«آگهی تأسیس سازمان ملی انتقال خون ایران»، روزنامۀ رسمی، شم‍ 575؛ اساسنامۀ سازمان ملی انتقال خون ایران، مصوب 1353 ش؛ همان، مصوب 1363 ش؛ «تاریخچۀ انتقال خون در ایران»، سازمان انتقال خون ایران (مل‍ )؛ «خریدوفروش خون در ایران متوقف می‌شـود»، اطلاعـات، تهـران، 1353 ش، شم‍ 472‘14؛ «در مـورد سازمان انتقال خون ایران چه می‌دانید؟»، زن روز، تهران، 1373 ش، شم‍ 469‘1؛ «قـانون راجع به تشکیل سازمان انتقـال خون ایـران»، روزنامۀ رسمی، شم‍ 884‘12؛ کتابچه و لوح فشردۀ چند رسـانه‌ای آشنایی با سازمان انتقال خون ایران، سازمان انتقال خون ایران؛ لالمی، شیده، تحقیقات میدانی؛ نیز:

Ibto, www.ibto.ir/ frames/ History.htm.
شیده لالمی