انتظامی

انتظامی \entezāmī\، عزت‌الله، بازیگر سینما، تئاتر و تلویزیون. 
او در خرداد 1303، در خانواده‌ای مذهبی و پرجمعیت، در محلۀ سنگلج زاده شد. پدرش مردی نظامی بود و مادرش در همان محله، مکتب‌خانه‌ای داشت و با دریافت مبلغی اندک، به بچه‌های محله درس می‌داد. عزت‌الله برای نخستین بار در 5سالگی با دیدن نمایش تخته‌حوضی در یک مراسم عروسی، با نمایش صحنه‌ای آشنا شد. او تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسۀ عنصری، در محلۀ سنگلج به پایان رساند؛ سپس در هنرستان صنعتی تهران (مدرسۀ صنعتی آلمانیها)، در رشتۀ برق به تحصیل پرداخت و در کنار درس، کارهای فنی دیگری چون آهنگری و سوهان‌کشی را فراگرفت. او در این مدرسه با افرادی چون حمید قنبری، هوشنگ بهشتی، محمدعلی جعفری و تقی کهنمویی که به کار نمایش مشغول بودند، آشنا، و شیفتۀ نمایش و بازیگری شد.

عزت‌الله در تعطیلات تابستانی کار می‌کرد. وی در یکی از آن تابستانها در «تماشاخانۀ کشور»، واقع در کوچه برلن، کنترلچیِ تماشاخانه شد. از همان دوران نوجوانی دل‌بستگی وافری به تماشای نمایشهای تخته‌حوضی داشت، که در آن حاجی‌بازی و سیاه‌بازی را در قالب قصه‌های سنتی نمایش می‌دادند. در سالهای پیش از 1320 ش که نمایش تخته‌حوضی در میان مردم محبوبیت بسیاری داشت، او هم بسیاری از این اجراها را در سالن سینمـا سپـه ــ جنـب مسجـد مجدالدولـه ــ بـه تمـاشـا می‌نشست. در این سالن، ابتدا تئاتر نمایش می‌دادند و سپس به اکران فیلم می‌پرداختند. در سینما سپه برای نخستین بار نمایش کمدی خوروپـف را با بازی حسیـن خیرخواه تماشا کرد. وی در تماشاخانۀ کشور که فقط سالن تابستانی داشت، برای نخستین بار پیش‌پرده‌خوانی عباس حکمت‌شعار را دید و از حمید قنبری خواست تا فن این کار را به وی بیاموزد. او در 14سالگی نزد پرویز خطیبی و مجید محسنی، آزمون بازیگری داد و برای اجرای پیش‌پرده‌خوانی پذیرفته شد و پیش‌پردۀ کارمندان دون‌پایه را در همان شب اجرا کرد و مورد توجه تماشاگران قرار گرفت. از آن پس، هر شب به اجرا می‌پرداخت. 
سالهای 1320-1327 ش، اوج محبوبیت پیش‌پرده‌خوانی در تهران بود. ازجمله دلایل این محبوبیت، پرداختن به مضامین انتقـادی ـ اجتمـاعی به‌جـای مضـامین سـاده و پیش‌پاافتاده‌ای همچون اختلاف زن و شوهر یا عروس و مادر شوهر بود. آن سالها، تئاتر رونق پیش‌پرده را نداشت؛ به‌طوری‌که تئاتری که فاقد پیش‌پرده بود، تماشاگر هم نداشت و مرسوم بود که پیش‌پرده‌خوانها را به تئاترهای دیگر دعوت می‌کردند. مهارت او در پیش‌پرده‌خوانی باعث شد تا دیگر تماشاخانه‌ها به او پیشنهاد کار دهند. تماشاخانه‌های «هنر»، «پارس» و «گیتی» ازجمله تماشاخانه‌هایی بودند که انتظامی در آنها پیش‌پرده‌خوانی می‌کرد. در تماشاخانۀ هنر، افزون‌بر پیش‌پرده‌خوانی، به اجرای نقشهای کوچک تئاتری هم می‌پرداخت؛ سپس به تئاتر فرهنگ رفت. او در آنجا فقط پیش‌پرده‌خوان بود؛ اما از پی حادثه، به بازیگر اصلی اپرت بدل شد. هنگام اجرای نمایش آرشین مالالان، زمانی‌که بازیگر نقش اول دچـار سانحه شد، او از مدیر تماشاخانه خواست تا به جای وی بازی کند. او به‌خوبی از عهدۀ این کار برآمد و حتى پس از بهبودیِ بازیگر نقش اول، همچنان به اجرا ادامه داد. در اوایل دهۀ 1320 ش که در تماشاخانۀ کشور مشغول پیش‌پرده‌خوانی بود، علاقۀ زیادی به اجرای پیش‌پرده‌هایی با مضامین سیاسی ـ اجتماعی داشت. به‌همین‌سبب بارها از طرف دستگاههای امنیتی بازداشت شد و به زندان افتاد؛ هر بار متعهد گردید که دیگر چنین اجراهایی را نمایش ندهد، ولی باز به این کار ادامه داد. در 1326 ش، پس از تعطیلی تئاتر فرهنگ، انتظامی تمایل داشت در تئاتر فردوسی که به‌تازگی توسط عبدالحسین نوشین راه‌اندازی شده بود، به ایفای نقش بپردازد؛ ازاین‌رو، نزد عبدالحسین نوشین رفت و آزمون بازیگری داد و برای اجرای نقش در تئاتر فردوسی پذیرفته شد. انتظامی زمانی که در تئاتر فردوسی مشغول بازیگری بود، فن بیان را از نوشین، و ادبیات نمایشی را از پرویز ممنون، و زبان بدن را از جانبازیان فراگرفت. 
آغاز کار او در تئاتر فردوسی با اجرای نمایش مستنطق آغاز شـد، که در آن چندان نقش مهمی را ایفـا نمی‌کرد؛ اما پس از آن، در نمایش چراغ گاز نقش پاسبان، در نمایش ولپن نقش افسر، در نمایش توپاز نقش مستخدم، و در نمایش دخترک شکلات‌فروش نقش راننده را بازی کرد و پله‌های ترقی را پشت سر گذاشت. او در همین سال، با فاطمه روستا (فلور انتظامی) که از بازیگران تئاتر فردوسی بود، ازدواج کرد. تئاتر فردوسی با مدیریت نوشین از نظم و انضباط خوبی، هم در تمرینات گروه بازیگران، و هم در برگزاری اجراها برخوردار بود، تااینکه در بهمن 1327، با ترور نافرجام شاه، نوشین که از سران حزب توده بود، دستگیر، و تئاتر فردوسی بسته شد. در 1329 ش، انتظامی و دیگر بازیگران تئاتر فردوسی به گروه تئاتر سعدی در خیابان شاه‌آباد پیوستند که توسط لُرِتا، همسر نوشین، اداره می‌شد؛ اما مدیر هنری واقعی تئاتر سعدی خود نوشین بود که پیوسته با شاگردان خود در تماس بود و از سلول زندان، اجراهای تئاتری را هدایت می‌کرد. در آن روزها درگیریهای سیاسی میان مصدق و شاه بالا گرفته بود و تئاتر سعدی با اجراهای خود، تماشاگران بسیاری را به سالن تئاتر کشانده بود، تااینکه در جریان کودتای 28 مرداد 1332، تئاتر سعدی در نخستین ساعتهای بعدازظهر توسط هواداران شاه به آتش کشیده شد و اموال آن به سرقت رفت. 
پس از کودتای 28 مرداد، انتظامی تصمیم گرفت برای تحصیل در رشتۀ بازیگری به آلمان برود؛ اما در اواخر اردیبهشت 1333 دستگیر شد و به زندان افتاد. او در بند یک زندان قصر با احمد شاملو همبند بود. انتظامی پس از 4 ماه از زندان آزاد شد، و 10 روز پس از آن، به آلمان رفت و در شهر هانوفر اقامت گزید. او در مدرسۀ شبانۀ آموزش سینما و تئاتر به نام «فولکس هوخ شوله» ثبت‌نام کرد و روزها در یک کارخانۀ ذوب‌آهن مشغول به کار شد. پس از به‌پایان‌‌رساندن دورۀ بازیگری تئاتر و سینما، در فیلم 16میلی‌متری دزد قصیده که در آن مدرسه ساخته شده بود، بازی کرد. 
انتظامی در سال 1337 ش، به ایران بازگشت. او نخست به‌عنوان مترجم در فروشگاه فردوسی استخدام شد و پس از مدتی به استخدام وزارت بهداری درآمد؛ اما کار بازیگری را رها نکرد. در همین زمان، مصطفى اسکویی از او برای بازی در نمایش هیاهوی بسیار برای هیچ، اثر شکسپیر، دعوت به همکاری کرد. این نمایش اگرچه با استقبال تماشاچیان روبه‌رو نشد، اما روزنامه‌های معتبر آن را ستودند. 
پس از ‌آن، انتظامی به همراه مهین اسکویی، نمایش خانۀ عروسک ایبسن را به روی صحنه برد و در آن نقش دکتر رانک را بازی کرد؛ سپس، مدتی در استودیو مولن‌روژ به کار دوبلۀ فیلم پرداخت. در 1338 ش، مهرداد پهلبد، رئیس وقت ادارۀ هنرهای زیبا، انتظامی را از وزارت بهداری به آن اداره منتقل کرد و او هم‌زمان، به‌عنوان بازیگر و کارگردان، کار تولید تئاترهای تلویزیونی را آغاز کرد. 
در ادارۀ هنرهای زیبا، همراه علی نصیریان، جعفر والی، جمیله شیخی، فخری خوروش، مهین شهابی، داوود رشیدی و حمید سمندریان، گروه تئاتری تشکیل داد. این گروه مأموریت داشت تا در پادگانها برای ارتشیان تئاتر اجرا نماید؛ بیشتر این نمایشها کمدی بودند. در حین یکی از این اجراها، خبر درگذشت برادرش، ابوالفضل، را به او دادند؛ اما او در همان شرایط به اجرای نمایش روی صحنه ادامه داد. 
پس از تأسیس وزارت فرهنگ و هنر در 1343 ش، سالن تئاتر 25 شهریور (سنگلج کنونی) نیز بنا شد. انتظامی هنگامی‌که به عضویت شورای تئاتر درآمد، مدیریت اجرای نمایش در این سالن را بر عهده گرفت. وی در 1347 ش، با بازی در فیلم گاو به کارگردانی داریوش مهرجویی، وارد عرصۀ سینما شد. 
در سال 1348 ش، انتظامی به‌منظور بالا‌بردن سطح دانش خود در رشتۀ تئاتر، تصمیم گرفت در دانشگاه به تحصیل بپردازد. ازاین‌رو، نزد مهدی نامدار، رئیس وقت بخش تئاتر دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت و قصد خود را با او در میان گذاشت. مهدی نامدار به‌سبب پیشینۀ بازیگری او در تئاتر، و همچنین بازی در فیلم گاو، ترتیبی داد تا وی بدون آزمون ورودی به دانشگاه راه یابد. انتظامی پس از گذراندن دورۀ کارشناسی رشتۀ تئاتر، در 1350 ش، نمایش کرگدن را به‌عنوان پایان‌نامۀ تحصیلی‌اش در سالن فردوسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران به روی صحنه برد. او در سالهای 1352-1353 ش، به تدریس رشتۀ تئاتر در دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، و مدرسۀ عالی دختران (دانشگاه الزهرای کنونی) پرداخت. 
انتظامی در طول دورۀ بازیگری‌اش، در نمایشهایی با ژانرهای مختلف، از کلاسیک تا مدرن و از کمدی تا تراژدی، ایفای نقش کرده است که نشان از توانمندی او در بازیگری دارد. بازیهای درخشان او بارها در جشنواره‌های بین‌المللی مورد ستایش قرار گرفته، و جوایزی نیز برای او به همراه داشته است. مهم‌ترین این جایزه‌ها عبارت‌اند از: جایزۀ دوم بازیگر مرد از جشنوارۀ شیکاگو در 1971 م، برای بازی در فیلم سینمایی گاو؛ مجسمۀ بهترین بازیگر نقش مکمل، برای بازی در فیلم آقای هالو؛ جایزۀ بهترین بازیگر مرد از هفتمین جشنوارۀ فیلم فجر، برای بازی در فیلم سینمایی گراند سینما؛ لوح تقدیر در دهمین جشنوارۀ فیلم فجر، برای فیلمهای ناصرالدین شاه آکتور سینما و خانۀ خلوت؛ و جایزۀ بهترین بازیگر مرد از دوازدهمین جشنوارۀ فیلم فجر، برای بازی در فیلم سینمایی روز فرشته.
یکی از فرزندان او به نام مجید انتظامی از آهنگ‌سازان نامدار ایران است. 

مأخذ

فائض‌پور، علیرضا، تحقیقات میدانی. 

علیرضا فائض‌پور