امین السلطان، میدان

امین‌السلطان، میدان \meydān-e amīn-os-soltān\، میدانی در نزدیکی دروازۀ قدیم حضرت عبدالعظیم در محلۀ چاله‌میدانِ تهران عصر ناصری.
ابراهیم خان امین‌السلطان، پدر میرزا علی‌اصغر خان اتابک، در جنوب خیابان مولوی، در محلۀ چاله‌میدان، میدانی ساخت که بارانداز انواع میوه، تره‌بار و علافی بود؛ این اجناس به کاسبان خرده‌پای پایتخت فروخته می‌شد و کسانی با عنوانهایی چون میرزا قپان‌دار و مال‌دار در این میدان مشغول به کار بودند. این میدان را بعدها میرزا علی‌اصغر خان، صدراعظم ناصرالدین شاه، گسترش داد و 175 دکان در آن ساخت و حاج امین‌الضرب در آنجا صاحب کاروان‌سرایی بود که تا مدتها تنها محل توزیع خواروبار، زغال و هیزم به دیگر نقاط شهر به شمار می‌رفت (اتحادیه، 36؛ سیفی، تهران ... ، 142-143؛ تکمیل‌همایون، 2/ 37؛ جواهرکلام، 163؛ معتمدی، 238؛ نجمی، 347).
در «نقشۀ نجم‌الدوله» (1309 ق/ 1892 م)، میدان جناب امین‌السلطان، میدانی بزرگ در حدود جنوب شرق تهران آن روز بوده است، و در جنوب این میدان، خیابان دروازۀ شاه عبدالعظیم قرار داشت که به دروازه‌ای به همین نام منتهی می‌شد. در ضلع جنوب غرب آن نیز یخچال سر قبر آقا قرار گرفته بود و در شمال آن، دو کوچه قرار داشت؛ از کوچۀ سمت راست به نام کوچۀ پشت کاروان‌سرا یاد شده است و کوچۀ سمت شمال غرب آن نامی ندارد، اما سرای امین‌السلطان در آن واقع بوده است؛ ایـن دو کوچه به خیابان جلو قبرستان منتهی می‌شدند. همچنین سرای روغنیها در شرق این میدان (معتمدی، 174)، و بازار دباغیها بین خیابان مولوی و میدان مذکور واقع بود (همو، 188)، و انبار گندمی نیز در نزدیکی آن وجود داشت. این انبار در 1297 ش، به اهتمام امین‌السلطان ساخته شد و حکم سیلوهای امروزی را داشت.
از مکانهای مهم دیگر نزدیک به میدان امین‌السلطان می‌توان به گورستان سر قبر آقا اشاره کرد که گورستانی عمومی بود و در 1310 ش، در بخشی از آن باغ ملی و نیز باغی به نام فردوس احداث شد (سیفی، همان، 143، 172-173).
این میدان شبها محل تجمع افرادی چون مارگیران، شعبده‌بازان و درویشانی بود که در آنجا معرکه می‌گرفتند، و محلی ناامن به شمار می‌رفت (همان، 143، نیز نظم ... ، 34).
براساس اسناد موجود از بلدیۀ تهران، دربارۀ تعداد و مساحت میدانهای قدیم و جدید شهر در سـال 1309 ش، شکل میدان امین‌السلطان مربع‌مستطیل، ابعاد آن به طول 98 گز و به عرض 86 گز، و مساحت آن حدود 428‘8 گز مربع ذکر شده است (تکمیل‌همایون، 2/ 81).
در نقشۀ تهران متعلق به سال 1354 ش، از این میدان ذکری به میان نیامده، اما در این نقشه، امین‌السلطان به خیابانی اطلاق شده است که بعد از تقاطع خیابان سیروس و مولوی آغاز می‌شود، و به سمت جنوب ادامه می‌یابد و سپس در ادامه، این خیابان به «صاحب جمع» تغییر نام می‌دهد و درنهایت، خیابان صاحب جمع به میدان شوش منتهی می‌گردد.
در نقشۀ تهران متعلق به سال 1385 ش، خیابان شمالی ‌ـ جنوبی از چهـارراه مولوی تـا بازارچۀ هرنـدی، خیابان امین‌السلطان نام دارد و میدان امین‌السلطان در سمت راست از جنوب به شمال آن جانمایی شده است. بازارچۀ هرندی نیز در ضلع جنوب، و مناطق مسکونی در سمت راست آن جای دارند.

مآخذ

اتحادیه، منصوره، اینجا طهران است ... ، تهران، 1377 ش؛ تکمیل‌همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، تهران، 1378 ش؛ جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ طهران، تهران، 1357 ش؛ سیفی فمی تفرشی، مرتضى، تهران در آیینۀ زمان، تهران، 1369 ش؛ همو، نظم و نظمیه در دورۀ قاجاریه، تهران، 1362 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ نجمی، ناصر، ایران قدیـم و تهران قدیم، تهـران، 1371 ش.

افسون وفادوست