امین السلطان، مسجد

امین‌السلطان، مسجد \masjed-e amīn-os-soltān\، بنایی مذهبی واقع در خیابان فردوسی که در دورۀ قاجار ساخته شد و میان سالهای 1372-1375 ش تخریب، و به‌طور کامل تجدید بنا گشت.
بنای اولیۀ مسجد توسط آقا ابراهیم گرمرودی، ملقب به امین‌السلطان، یکی از بانفوذترین کارکنان دربار ناصرالدین شـاه قاجـار (سل‍ 1264-1313 ق) ساخته شـد. آقا ابراهیم پسر زال ارمنی، و گرجی‌تبار بود. او در ابتدا از غلام‌بچگان امیر سلیمان خان اعتضادالدوله (د 1220 ق)، برادر مهدعلیا بود. در زمان ولیعهدی ناصرالدین میرزا در تبریز از اجزای آبدارخانه شد. پس از به‌سلطنت‌رسیدن ناصرالدین شاه همچنان از کارکنان آبدارخانۀ سلطنتی بود، اما به‌سبب ذکاوت و لیاقتی که از خود نشان داد، به‌تدریج مدارج ترقی را پیمود و به پایه‌ای رسید که به گفتۀ اعتمادالسلطنه «همه‌کارۀ دولت» شد (روزنامه ... ، 63؛ بامداد، 1/ 3). نخستین منصب رسمی در 1286 ق، به‌عنوان آبدارباشی خاصه به وی داده شد و در همین سال ملقب به امین‌السلطان گشت. در 1288 ق، سمت صاحب‌جمعی یافت. در 1294 ق، به عضویت دارالشورای کبرای دولتی درآمد و لقب و عنوان جنابی دریافت کرد (محبوبی، 491؛ بامداد، همانجا). در 1296 ق، در روزنامۀ ایران فهرست مفصلی از مشاغل و مناصب وی که بالغ بر 20 عنوان بود، منتشر شد که نشانگر کاردانی و درعین‌حال نفوذ او در دربار بود (شم‍ 389، ص 1557- 1558).
امین‌السلطان در 1299 ق، به وزارت مالیه و دربار منصوب شد. وی تا 1300 ق، ریاست امور ادارات و وزارتخانه‌های متعددی را بر عهده گرفته بود که از جملۀ آنها ریاست آبدارخانه، سقاخانه، صندوق‌خانه، رخت‌دارخانـه، شترخـانه، ضراب‌خـانه، بنّاخانه، باغـات، قنوات، انبار غلۀ دارالخلافه، ادارۀ چراغ گاز و الکتریسیته، موزه و خزانۀ دولتی، نظارت بر تولیت آستان حضرت عبدالعظیم (ع)، نظارت بر راههای دولتی در سراسر کشور و وزارت گمرک و مالیه بود (سالنامه‌ها ... ، 1479-1480). بنابر گزارش منابع، از زمانی‌که امین‌السلطان ریاست بناخانه را به عهده گرفت، تقریباً هر سال ساختمان مهمی بر بناهای دولتی افزوده می‌شد (مستوفی، 1/ 407). وی بانی آثاری چون انبار غلۀ مرکز تهران در انتهای خیابان ری، مدرسۀ شفائیه در شاه عبدالعظیم (ع)، و نیز صحن و ایوان بارگاه حضرت معصومه (ع) در قم بود. او در توسعه و تکمیل صحن حضرت عبدالعظیم (ع) و آبادسازی آن آستان سهم داشت و نیز ساخت عمارت فرح‌آباد و کاخ ییلاقی شهرستانک به مباشرت وی انجام شد (اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، 84، 89، 109-110؛ سدیدالسلطنه، 110). دریاچۀ حوض سلطان در قم از دیگر مستحدثات اوست که به‌سبب برگرداندن مسیل رودخانۀ شور برای آبادسازی املاک وی پدید آمد (معیرالممالک، 157).
ناصرالدین شاه به امین‌السلطان اعتماد و التفات داشت به‌گونه‌ای‌که وقتی امین‌السلطان در اواخر عمر بیمار شد، امین اقدس، یکی از زنان محترم و سوگلی خود را به عیادت و پرستاری او فرستاد و خود نیز به عیادتش رفت (اعتمادالسلطنه، روزنامه، 230-231). امین‌السلطان با وجود بیماری سخت در سفر دوم ناصرالدین شاه به خراسان، از ملتزمان رکاب بود. او سرانجام در همان سفر در 16 رمضان 1300 بر اثر بیماری درگذشت و در حرم امام رضا (ع)، در قسمتی به نام دارالسعاده مدفون گشت ( ایـران، شم‍ 521، ص 2097، شم‍ 526، ص 2119؛ امین‌الدوله، 91؛ اعتمادالسلطنه، همان، 249).
پس از مرگ امین‌السلطان ناصرالدین شاه کلیۀ مرجوعات دولتی، مناصب و مشاغل وی را در خانوادۀ او ابقا کرد و آقا علی‌اصغر خان امین‌الملک، پسر وی را ملقب به امین‌السلطان کرد، و لقب امین‌الملکی را نیز به پسر دیگرش، آقا شیخ اسماعیل داد ( ایران، همان شم‍ ، ص 2120، شم‍ 535، ص 2157؛ امیـن‌الدولـه، 93). علی‌اصغـر خـان امین‌السلطان (د 1325 ق) بعدها منصب صدارت اعظم و نیز لقب «اتابک اعظم» یافت و از مشهورترین رجال ایران در دورۀ قاجار شد. شهرت علی‌اصغر خان امین‌السلطان نسبت به پدرش، و نیز دریافت لقب پدر سبب شد تا به‌اشتباه پنداشته شود واقف و بانی مسجد مورد بحث، امیـن‌السلطـان دوم یـا همـان اتابـک اعظـم اسـت (نک‍ : مساجد ... ، 89)؛ به‌طوری‌که بلاغی نیز به نقل از اسناد اوقاف می‌نویسد: میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان مسجد یادشده را به همراه دو باب دکان وقف کرده است (ص 12). این در حالی است که میرزا علی‌اصغر خان اتابک در سال ساخت مسجد، نوجوانی 12ساله بود و اداره و اختیار مال یا موقوفه‌ای را به دست نداشت. همچنین به نظر می‌رسد بنایی که توسط اتابک اعظم ساخته شده باشد ــ درحالی‌که او در دورۀ 3 تن از پادشاهان قاجار یعنی ناصرالدین‌ شاه، مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه منصب صدارت اعظم داشت ــ قاعدتاً نمی‌تواند چنان محقر و بی‌پایه باشد که تخریب گردد و به جای آن ساختمانی دیگر بنا شود.
بنا در ضلع شرقی خیابان فردوسی و در راستای شمالی ـ جنوبی استقرار یافته است. قرارگیری بنا به‌گونه‌ای است که از دو جبهۀ غربی و جنوبی آزاد، و از دو جبهۀ دیگر به املاک مجاور محدود است. نمای مسجد از آجر سه‌سانتی، و پوشش بیرونی آن به‌صورت مسطح اجرا شده است. ساختمان مسجد فاقد گنبد، مناره، حیاط و ایوان است. همین نکته، یعنی نبود نشانه‌های معماری بنا و وجود مغازه‌های وقفی در بدنۀ غربی آن، سبب شده است تا مسجد در میان انبوه توده‌های ساختمانی پیرامون چنـدان مشهود و نمایان نباشد؛ عامل تمایز آن تنها چند نشانه ازقبیل کتیبه‌ها و سطوح کاشی‌کاری‌شده است. مسجد امین‌السلطان با مساحتی در حدود 400 مـ2، در دو طبقه و یک زیرزمین ساخته شده است (مساجد، همانجا).
بنابر گزارشی که در دست است، نمای بنای نخستین از سنگ، و دیوارهای آن از آجر و گچ بود، ضمن اینکه سقف مسجد نیز به‌صورت گنبدی اجرا شده بود. ساختمان مسجد در وضعیت نخستین مساحتی حـدود 200 مـ2 داشت، اما پس از تخریب بنای قدیمی در 1372 ش، در جریان نوسازی آن، حدود 200 مـ2 دیگر به مساحت پیشین افزوده شد (بلاغی، نیز مساجد، همانجاها). از دیگر تغییراتی که هنگام بازسازی مسجد صورت گرفت، تبدیل آب‌انبار مسجد به آبریزگاه و آشپزخانه بود که پس از لوله‌کشی آب تهران بدون استفاده مانده بود. این آب‌انبار در ضلع جنوبی مسجد قرار داشت و آب آن از قنات تأمین می‌شد. نقشۀ بنای جدید توسط مهندس ضیاء تهیه شد و معمار آن حاج حسن نوری کاهیانی بود. تزیینات بنا نیز در زمینۀ خطاطی کتیبه‌ها توسط آقای فضایلی، و کاشی‌کاریها به‌ دست حاج رحمت‌الله برقی اصفهانی و فرزندشان رضا برقی انجام شد (همان، 91).
ورودیهای مسجد در اضلاع جنوبی و غربی قرار دارند. ورودی اصلی در ضلع غربی، و در ارتفاعی بالاتر از تراز معبر واقع شده است و به‌نوعی می‌تواند ایوان ورودی به شمار آید. دسترسی به درِ ورودی غربی توسط چند پله از کف معبر فراهم شده است؛ این ورودی هم‌اکنون مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و رفت‌وآمد از ورودی جنوبی که داخل کوچه است، انجام می‌شود. ورودی جنوبی هم‌تراز با سطوح مجاور است و مستقیماً به دو ردیف پلکان باز می‌شود که یکی به زیرزمین، و دیگری به طبقۀ اول منتهی می‌گردد. پلکان غربی به طبقۀ اول مرتبط است. پس از پلکان، پاگردی قرار دارد که در جبهۀ غربی آن آبدارخانه و نمازخانه، در جبهۀ شمالی آن بخش زنانۀ نمازخانه، و در جبهۀ شرقی، پلکان مرتبط با طبقۀ دوم قرار دارد. پلان نمازخانه در زمینه‌ای 12وجهی اجرا شده است. نمازخانه به‌صورت فضایی یکپارچه و فاقد ستون است و تنها در جبهۀ جنوب غربی آن محراب قرار دارد.
در جبهۀ جنوبی دو پنجره به فضای بیرون، در شمال نورگیر مسجد، و در جبهۀ غربی آن ورودی دیگر نمازخانه قرار دارد که از طریق درِ اصلی واقع در جبهۀ غربی قابل دسترسی است. دیوارهای نمازخانه اندودی از گچ و رنگ دارد و ازاره‌ها تا ارتفاع تقریبی یک متر از سنگ مرمر پوشیده شده‌اند. تزیینات فضای درونی مسجد شامل کاشی‌کاری و کتیبه‌نویسی محراب، قطاربندی گچی لبۀ سقف و نیز اجرای 4 قاب بزرگ مربع‌شکل در قسمت میانی سقف است. این قابها زمینه‌هایی هستند که داخل هرکدام یک شمسه در بخش مرکزی، و در گوشه‌های آن رسمیهای مختصری اجرا شده است؛ ضمن اینکه بین رسمیها لفظ جلالۀ «الله» گچ‌بری شده است. تزیینات بیرونی بنا، در ورودی غربی دیـده می‌شود کـه شامل کاشـی‌کاری، کتیبه‌نویسی، طاسه‌سازی، رسمی‌بندی و گره‌کاریهای فلزی است. کاشیها از نوع هفت‌رنگ هستند و به شیوۀ معرق با نقوش گیاهی کار شده‌اند. در نیم‌کار بالای ورودی، پتکانه اجرا شده، و سقف نیز توسط 8 طاسه به‌صورت 4 طاسۀ مرکزی و 4 طاسه در پیرامون تزیین یافته است (طایفه).

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1389 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1355 ش؛ ایران، تهران، 1296 ق بب‍ ؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، «مساجد تهران»، تاریخ تهران، قم، 1350 ش؛ سالنامه‌های ایران (1290-1312 ق)، به کوشش فرید قاسمی، تهران، 1389 ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامه، به کوشش احمد اقتداری، تهران، 1362 ش؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی؛ محبوبی اردکانی، حسین، تعلیقات بر المآثر و الآثار (نک‍ : هم‍ ، اعتمادالسلطنه، ج 2)؛ مسـاجد دیرینه‌سال تهـران، به کوشـش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی مـن، تهـران، 1371 ش؛ معیرالممـالک، دوستعلی، یادداشتهـایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، 1351 ش. 

سیما طایفه