امین السلطان، خیابان

امین‌السلطان، خیابان \xiyābān-e amīn-os-soltān\، نام یکی از خیابانهای تهران در محلۀ دولت، در عصر ناصری. این خیابان که امروزه بدان فردوسی گفته می‌شود، خیابان شمالی ـ جنوبی، و از خیابانهای احداث‌شدۀ عهـد ناصری پس از گسترش کالبدی تهران بود که از شمال غرب میدان توپ‌خانه (میدان امام خمینی کنونی) آغاز می‌شد و رو به سمت شمال امتداد می‌یافت (معتمدی، 231؛ تکمیل‌همایون، 2/ 24). 
خیابان امین‌السلطان را ازاین‌رو بدین نام می‌خواندند که حد غربی خانۀ میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان که در خیابان لاله‌زار واقع بود، به این خیابان می‌رسید و چون در آن روزها امین‌السلطان، صدراعظم و صاحب دولت بود، از میان نامهای دیگر دولتمردانی که در این خیابان خانه داشتند، نام وی بر این خیابان نهاده شد. برپایۀ «نقشۀ عبدالغفار نجم‌الدوله» که در سال 1309 ق/ 1892 م، ترسیم شده است، حد شمالی این خیابان تا حدود ساختمان بانک ملی امتداد می‌یافته و پس از آن به‌سبب همجواری باغ ایلخانی (ه‍ م)، این خیابان به نام آن باغ، خیابان باغ ایلخانی خوانده شده است (انوار، 75-76؛ معتمدی، همانجا، نیز 243؛ نجمی، 218؛ نوربخش، 2/ 1258). 
در نقشۀ نجم‌الدوله خیابان امین‌السلطان از سمت غرب این خیابان از جنوب، به شمال خانۀ موسیو شارل، خانۀ مادروس خان، عمارت شجاع‌السلطنه، اصطبل کالسکه‌خانۀ مبارکه، کالسکه‌خانۀ مبارکه، خانۀ عزیز خان، خانۀ موسیو لومر و عمارت دکتر طولوزان جانمایی شده است و در سمت شرق، از جنوب به شمال، املاک ورثۀ مرحوم امیرنظام، کوچۀ دندان‌ساز و عمارت جناب اشرف امین‌السلطان و پس از آن، باغی بی‌نام در روبه‌روی خانۀ موسیو لومر نشان داده شده و امتداد همین خیابان به سمت شمال تا حدود میدان فردوسی کنونی، به نام خیابان باغ ایلخانی خوانده شده است. بعدها که امین‌السلطان سقوط کرد، به‌سبب قرارداشتن حد غربی باغ علاءالدوله در این خیابان، سرتاسر خیابانهای امین‌السلطان و باغ ایلخانی که منطبق با خیابان فردوسی کنونی است، خیابان علاءالدوله نام‌گذاری شد (انوار، 76). 
این خیابان افزون‌بر این نامها، به‌سبب جای‌داشتن سفارتخانه‌های آلمان، عثمانی و انگلستان، به «خیابان سفرا» نیز معروف بوده است (سیفی، 148- 149؛ جواهرکلام، 138). 
خیابان امین‌السلطان (علاءالدوله) با باغهای انبوه و خرم خود، از خیابانهای اصلی و مهم تهران از دورۀ ناصری به بعد به شمار می‌رفته است (سیفی، 149). این خیابان در عهد ناصری سنگ‌فرش، و دو طرف آن درخت‌کاری شده بود و در شب با چراغ و فانوس روشنایی آن تأمین می‌شد (جواهرکلام، همانجا). به دنبال اصلاحاتی که در دورۀ رئیس‌الوزرایی سید ضیاءالدین انجام گرفت، این خیابان سیم‌کشی، و با چراغ برق روشن شد (تکمیل‌همایون، 3/ 40). در 1312 ش، به مناسبت برگزاری جشن هزارۀ فردوسی، خیابان علاءالدوله به فردوسی تغییر نام داد که تا به امروز نیز باقی مانده است (معتمدی، همانجا). 

مآخذ

انوار، عبدالله، «غرب خیابان فردوسی جنوبی»، کتاب تهران، تهران، 1376 ش، ج 5-6؛ تکمیل‌همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، تهران، 1379 ش؛ جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ طهران، تهران، 1357 ش؛ سیفی فمی تفرشی، مرتضى، تهران در آیینۀ زمان، تهران، 1369 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ نجمی، ناصر، طهران عهد ناصری، تهران، 1370 ش؛ نوربخش، مسعود، تهران به روایت تاریخ، تهران، 1381 ش. 

افسون وفادوست