امین الدوله، کوچه (محلۀ عولادجان)

امین‌الدوله، کوچه \kūče-ye amīn-od-dowle\، کوچه‌ای واقع در محلۀ عودلاجان در تهران عهد ناصری.
در نقشۀ نجم‌الدوله که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، کوچۀ امین‌الدوله بـا جهت شرقی ـ غربـی، بازار راستۀ سرچشمه را در جانب شرق، به محلۀ دروازه شمیران در جانب غرب وصل می‌کند. برپایۀ همین نقشه، از شرق به غربِ کوچۀ امین‌الدوله، به‌ترتیب دو بن‌بست در ضلع جنوب شرقی و شمال شرقی آن انشعاب دارند. پس از آن، کوچۀ شام‌بیاتیها در ضلع شمالی، و کوچۀ سرایدارباشی در ضلع جنوبی جانمایی شده‌اند. در ضلع شمال غربی این کوچه، «عمارت جناب امین‌الدوله» مشخص گردیده است (نک‍ : اطلس ... ، 77- 78). 
آن‌گونه که نقشۀ نجم‌الدوله نشان می‌دهد، کوچۀ امین‌الدوله تنها راه ارتباطی میان دو محلۀ سرچشمه و دروازه شمیران بوده است. با توجه به اینکه در نقشه‌های کرشیش (1275 ق/ 1859 م)، برزین (1268 ق/ 1852 م)، و ناسکوف (1241 ق/ 1826 م)، موقعیت این کوچه همانند نقشۀ نجم‌الدوله جانمایی شده است (نک‍ : همان، 19، 30-42، 43)، می‌توان بر این گمان بود که قدمت این کوچه به روزگار پیش از قاجارها، و شاید به دورۀ صفویه بازگردد. 
در نقشۀ کرشیش، این کوچه به همان آرایش نقشۀ نجم‌الدوله قابل تشخیص است، با این تفاوت که از نام آن یاد نشده، و به جای عمارت جناب امین‌الدوله، «خانۀ وزیرمختار روم» ذکر شده است. گذشته از این تفاوت، با نگاهی دقیق‌تر به نقشۀ کرشیش درمی‌یابیم که امین‌الدوله در جای دیگری نزدیک به این محل منزل داشته است. در ضلع جنوب غربی این کوچه، کوچۀ آقا میرزا موسى تاجر جانمایی شده است. کوچۀ آقا موسى تاجر در نقشۀ نجم‌الدوله به کوچۀ سرایدارباشی تغییر نام داده است. در ضلع جنوب غربی این کوچه، کوچه‌ای به طرف جنوب امتداد دارد که به ضلع شرقی عمارت امین‌الدوله راه پیدا می‌کند (همان، 42-43). راه دیگری نیز برای این عمارت مشخص شده است که با تطبیق آن در دو نقشۀ نجم‌الدوله و کرشیش، و همچنین با تکیه بر منابع دورۀ قاجار، پی می‌بریم که با کدام امین‌الدوله مواجه هستیم. 
در جنوب محلۀ دروازه شمیران و شمال پامنار در نقشۀ کرشیش، کوچه‌ای بن‌بست به سمت شرق ترسیم گشته که در ضلع شمالی این کوچه، دو بن‌بست به سمت شمال و ضلع جنوبی عمارت امین‌الدوله محدود شده است (همانجا). در نقشۀ نجم‌الدوله، کوچه‌ای کـه بالاتر از مدرسۀ پامنار به سمت شرق امتداد دارد، تحت عنوان کوچۀ قائم‌مقام جانمایی گشته، ولی عمارتی که در ضلع شمالی کوچه و در انتهای دو بن‌بست منشعب از آن ترسیم شده است و در نقشۀ کرشیش عمارت امین‌الدوله نام دارد، در نقشۀ نجم‌الدوله نه فقط ترسیم نشده، بلکه در محل آن، نام خانۀ حاجی محمدحسین جواهری نوشته شده است (همان، 78). 
در کتاب آمار دارالخلافۀ تهران (1269 ق/ 1853 م)، در ذکر آمار خانه‌های محلۀ دروازه شمیران، واقع در عودلاجان، این‌گونه آمده است: «خانۀ مرحوم عبدالحسین خان جواهری که ایلچی روم به اجاره نشسته، 5 دست فی 4 باب» (ص 74). این بدان معناست که ایلچی روم یا سفیر عثمانی در این سالها در این عمارت، اجاره‌نشین بوده است؛ چنان‌که کرشیش نیز نشان می‌دهد. امین‌الدوله (میرزا محمدصادق نوری مستوفی) در این زمان در عمارت دیگری واقع در پامنار ساکن بوده است؛ خانه‌ای که بنابر نقشۀ نجم‌الدوله در کوچۀ قائم‌مقام واقع بوده، و تحت عنوان خانۀ حاجی محمدحسین جواهری نام برده شده است. 
عبدالحسین خان جواهری که پیش از 1269 ق درگذشته است و چیزی از زندگانی وی نمی‌دانیم، گویا از ملاکان تهران بوده و پس از فوتش، حاجی محمدحسین از اعضای خانوادۀ او ــ احتمالاً پسرش ــ املاک عبدالحسین خان را اداره می‌کرده است. آشکار است که سفیر عثمانی و امین‌الدوله، هر دو، اجاره‌نشین املاک جواهری بوده‌اند و پس از 1275 ق، سفیر عثمانی از عمارت دروازه شمیران نقل مکان کرده، و به جای وی، امین‌الدوله که تا آن زمان در یکی دیگر از املاک جواهری واقع در پامنار ساکن بوده، در این عمارت اقامت گزیده، و حاجی محمدحسین جواهری نیز ملک پامنار را برای سکونت اختیار کرده است. با سکونت امین‌الدوله در خانۀ سابق سفیر عثمانی، کوچه نیز به نام وی نام‌گذاری شد. 
در دورۀ قاجاریه، از میان رجالی که به لقب امین‌الدوله ملقب شدند، تنها یک تن لقب قائم‌مقام داشته است: میرزا صادق یا میرزا محمدصادق نوری مستوفی، بعدها ملقب به قائم‌مقام و امین‌الدوله، پسر میرزا هدایت‌الله مستوفی و عموزاده و رقیب سرسخت میرزا آقا خان نوری، صدراعظم ناصرالدین شاه (بامداد، 2/ 168). 
حال برای اینکه روشن شود که میرزا صادق در چه تاریخی به امین‌الدوله ملقب گشته، و ازآنجاکه این مسئله در گرو واقعه‌ای تأثیرگذار است، ضروری می‌نماید که بدانیم در ‌آن میان، چه گذشته است. ماجرای اختلاف میرزا صادق با پسرعمویش از آنجا آغاز شد که ناصرالدین شاه در 1270 ق/ 1854 م، پس از عزل حمزه میرزا حشمت‌الدوله (والی آذربایجان) و فضل‌الله میـرزا وزیر نظام نوری (پیشکار حمزه میرزا و برادر بزرگ میرزا آقا خان نوری)، میرزا صادق را که در همین سال ملقب به قائم‌مقام گشته بود، به سمت وزارت و پیشکاری فیروز میرزا نصرت‌الدوله، والی جدید آذربایجان، گمارد. در 1273 ق، میرزا صادق قائم‌مقـام از این سمت معزول، و میرزا فضل‌الله، پسرعمویش، دوباره بر این سمت منصوب گشت و افزون‌برآن، ریاست نظام آذربایجان را نیز عهده‌دار شد. واقعۀ عزل میرزا صادق و نصب میرزا فضل‌الله، بر قائم‌مقام گران آمد و نسبت به میرزا آقا خان نوری صدراعظم، که برادرش به جای او منصوب شد، سخت کینه ورزید (همو، 2/ 168- 169). میرزا صادق که در سر، سودای صدارت می‌پروراند و تا یک‌قدمی آن نیز پیش رفت، از پیش، صدارت میرزا آقا خان را زیر سؤال برده بود؛ زمانی‌که میرزا صادق قائم‌مقام در آذربایجان بود، دست‌خطهایی در بیان بی‌کفایتی میرزا آقا خان به ملاحظۀ ناصرالدین شاه می‌رساند. میرزا آقا خان بر این اقدام او خاموش ننشست و مردم آذربایجان را برضد وی شوراند؛ ولی قائم‌مقام از مهلکه گریخت و جان به سلامت برد. پس از آن، این قضیه را نیز ضمیمۀ مطالب سابق کرد و «عریضه به حضور همایونی‌نگار داد» (اعتمادالسلطنه، 240)، و با 12 ایرادی که برای صدراعظم برشمرد، خاطر ناصرالدین شاه را از صدراعظم، که پیش‌تر نیز از او مکدر شده بود، کاملاً رنجاند. ناصرالدین شاه، میرزا آقا خان نوری را از صدارت، و کلیۀ امور عزل کرد. عزل جماعت نوری در بیستم محرم 1275 رخ داد و از آن پس، به امر شاه، 6 وزارتخانۀ مستقل تشکیل گردید و میرزا صادق قائم‌مقام که در همین ایام به امین‌الدوله ملقب گشته بود، بـه وزارت کشـور منصـوب شـد (نک‍ : همـو، 239-240؛ امین‌الدوله، 12-13).
پس از چندی، بنابه دلایلی، رفتار وی به طبع شاه خوش نیامد و ازاین‌رو، از کلیۀ امور معزول گشت و حتى لقب امین‌الدوله را از او ستاند و به فرخ خان امین‌الملک کاشی داد (همانجا؛ بامداد، 2/ 169-170).
ملقب‌شدن میرزا صادق قائم‌مقام به امین‌الدوله در محرم 1275 ق، 4 ماه پیش از چاپ نقشۀ کرشیش رخ داده و ازاین‌رو، نام عمارت وی در این نقشه تحت عنوان «عمارت امین‌الدوله» جانمایی شده است.
نام کوچۀ امین‌الدوله در نقشه‌های تهران در دورۀ پهلوی تا 1347 ش به همان نام باقی بوده، و گویا از این سال به بعد، به کوچۀ کلانتری تغییر نام پیدا کرده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 219، 248، 270، 357). در نقشۀ تهران کنونی (1397 ش) نیز این کوچه به نام خلیلی مفرد در منطقۀ 12 شهرداری بر جاست.

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، 1357 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران، 1355 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1347 ش؛ تهران‌نگاری؛ نقشۀ تهران. 

امیرحسین مرادخانی