امین الدوله، کوچه

امین‌الدوله، کوچه \kūče-ye amīn-od-dowle\، کوچه‌ای واقع در محلۀ بازار، در تهران عهد ناصری. 
بنابر نقشۀ نجم‌الدوله از دارالخلافۀ ناصری که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده است، این کوچه با جهت شرق به غرب، در جانب شرقی محلۀ بازار، و در مرز این محله با محلۀ چاله‌میدان، و منشعب از ضلع جنوب غربی میدان کاه‌فروشها جانمایی شده است (نک‍ : اطلس ... ، 84). براساس این نقشه، در قسمت شمالی «راسته‌بازار دروازۀ شاهـزاده عبدالعظیم» کـه بـه میـدان کـاه‌فروشها منتهـی می‌گردد، راسته‌بازاری هم به سمت شمال غرب امتداد یافته است که پس از گذر از ورودی سرای گلشن، به تقاطعی می‌رسد که در ضلع غربی آن کوچۀ امین‌الدوله جانمایی شده است. این کوچه از میانۀ راه تا نخستین تقاطع، سراسر دیوار جنوبی خانۀ امین خلوت را در بر می‌گیرد. 
در ضلع جنوب شرقی کوچۀ امین‌الدوله، خانۀ آجودان مخصوص و عمارت مرحوم فرخ خان امین‌الدوله درج شده که نام کوچه نیز منسوب به اوست. مسیر این کوچه پس از تقاطع اول، به سمت غرب، تا سه‌راهی‌ای پیش می‌رود که در ضلع غربی آن، آب‌انبار امین‌الدوله مشخص گردیده است که با توجه به نزدیک‌بودن آن به خانۀ فرخ خان، شاید متعلق به او بوده باشد. موقعیت این کوچه در نقشه‌های کرشیش (1275 ق/ 1859 م) و برزین (1268 ق/ 1852 م) کاملاً مشهود است (نک‍ : همان، 31، 47)؛ اگرچه نام آن در این نقشه‌ها ذکر نشده است. ازاین‌رو، با توجه به موقعیت این کوچه در محدودۀ محلۀ بازار، این گمان می‌رود که پیشینۀ شکل‌گیری آن دست‌کم به اوایل دورۀ قاجار بازگردد. 
امین‌الدوله‌ای که این کوچه منتسب به اوست، همان ابوطالب کاشانی، پسر میرزا مهدی است. وی با ورودش به دربار فتحعلی شاه، در زمرۀ پیشخدمتان خاص شاه درآمد و فتحعلی شاه به‌سبب علاقۀ بسیاری که به وی داشت، نام فرخ بر او نهاد، و چندی فرخ بیک خوانده شد و پس از آن، فرخ خان خطابش کردند. فرخ خان در زمان حیاتش 3 شاه قاجار را دید. در دورۀ فتحعلی شاه و محمد شـاه، تا سِمَت عملۀ خلوت و امین خلوت پیش رفت، سمتی که از دورۀ محمد شاه به بعد در خانوادۀ او چرخید و در دورۀ ناصرالدین شاه بود که ترفیع بسیار گرفت. او سپس بر ایالتهایی چون مازندران، اصفهان و گیلان حکم راند. 
امین‌الدوله به‌عنوان سفیر فوق‌العادۀ ایران، قرارداد پاریس را با لرد کولی، سفیر بریتانیا، امضا کرد. وی به القاب امین‌الملک و امین‌الدوله ملقب شد و تا جایی پیش رفت که زمزمۀ صدراعظم‌شدنش نیز بـالا گرفت (نک‍ : بامداد، 3/ 80-85؛ عضدالدوله، 134؛ نوایی، 271؛ اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، 306، خلسه ... ، 39-40؛ امین‌الدوله، 13؛ مستوفی، 2/ 343؛ نیز برای آگاهی از مشاغل دولتی و خدمات او، نک‍ : خورموجی، 169؛ اعتمادالسلطنه، صدر ... ، 25، 264؛ سدیدالسلطنه، 98- 99؛ نوایی، 272). 
در سال 1275 یا 1276 ق/ 1859 م ناصرالدین شاه پس از عزل میرزا محمدصادق قائم‌مقام از تمام سمتهایش، لقب امین‌الدوله را نیز از وی گرفت و به فرخ خان امین‌الملک داد (امین‌الدوله، همانجا؛ بامداد، 3/ 84). ازاین‌رو، در نقشۀ کرشیش که در همان سال یا یک سال پیش‌تر از این جریان به چاپ رسیده، خانۀ فرخ خان امین‌الدوله با عنوان خانۀ امین‌الملک فرخ خان جانمایی شده است (نک‍ : اطلس، 47). 
در نقشۀ نجم‌الدوله، چنان‌که پیش‌تر شرح آن به میان آمد، خانۀ آجودان مخصوص هم‌جوار با عمارت امین‌الدوله، و خانۀ امین خلوت در میانۀ کوچۀ امین‌الدوله جانمایی شده است (همان، 84). مقصود از آجودان مخصوص به گمان قوی، مهدی خان، پسر بزرگ فرخ خان، است که افزون‌بر این لقب، ملقب به وزیر همایون نیز بود و مقصود از امین خلوت هم شاید یکی از 4 تن از اعضای خانوادۀ اوست که ملقب به امین خلوت بودند (بـامداد، 3/ 80-81، 85). ازاین‌رو، گمان می‌رود که با ساکن‌شدن فرخ خان امین‌الدوله در این کوچه، خانوادۀ وی نیز در اطراف عمارت او مسکن گزیده باشند. چه، در نقشۀ بازار تهران، کوچه‌ای که مطابق با کوچۀ امین‌الدوله است با عنوان کوچۀ معاون‌الدوله نام‌گذاری شده است (نک‍ : نقشۀ راهنما ... ، بش‍‌ ). مقصود از معاون‌الدوله، میرزا ابراهیم خان، پسر دوم فرخ خان، است که با سکونتش در این کوچه و شاید هم در عمارت پدری، کوچه به نام وی خوانده شده است. 
امین‌الدوله با توجه به دل‌بستگی ناصرالدین شاه به آبادانی تهران و باغهای آن، کوششهایی نیز در این راه کرد؛ از آن جمله، سنگ‌فرش کوچه‌های محلۀ ارک که به تقلید از کوچه‌های پاریس انجام داد، اما چون محاسباتی برای پستی‌وبلندی آن نکرده بود، موجب شد تا اسبها و کالسکه‌ها در کوچه‌ها تعادل از دست بدهند و بلغزند؛ ازاین‌رو، خرج هنگفتی کردند و زحمت بسیاری کشیدند تا سنگ‌فرش را برچینند (امین‌الدوله، 15). 
فرخ خان امین‌الدوله در 1288 ق/ 1871 م در تهران درگذشت و در قم، در مقبرۀ خانوادگی‌شان به خاک سپرده شد (بامداد، 3/ 85). 
بنابر نقشۀ کنونی (1397 ش) شهر تهران، کوچۀ امین‌الدوله با همان آرایش و به همین نام، در محدودۀ بازار حضرتی بر جاست و از اماکن مهم آن می‌توان مسجد امین‌الدوله (برای آگاهی از تاریخ ساخت و پیشینۀ این مسجد، نک‍ : ه‍ م) را نام برد (نقشۀ تهران). 

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، خلسه (خواب‌نامه)، به کوشش محمود کتیرایی، تهران، 1348 ش؛ همو، صدر التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران، 1357 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش؛ امین‌الدوله، علی، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییـان، تهران، 1355 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حـال رجال ایران، تهران، 1347 ش؛ خورموجی، محمدجعفر، تاریخ قاجار (حقایق الاخبار ناصری)، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، 1363 ش؛ سدیدالسلطنه، محمدعلی، سفرنامه، به کوشش احمـد اقـتـداری، تهـران، 1362 ش؛ عضـدالدولـه، احمـد میـرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1355 ش؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوار؛ نقشۀ تهران؛ نقشۀ راهنمای بازار تهران، شم‍ 147؛ نوایی، عبدالحسین، تعلیقات بر تـاریخ عضـدی (نک‍ : هم‍ ، عضدالدولـه). 

امیرحسین مرادخانی