امید

امید \omīd\، نام چند نشریه که از سالهای پایانی دورۀ قاجار تا سالهای آغازین دورۀ پهلوی دوم، در تهران چاپ می‌شد.
نخستین نشریه با نام امید در 11 سرطان/ تیر 1302، به صاحب‌امتیازی و نویسندگی سعید نفیسی در تهران به چاپ رسید. از این نشریه تنها یک شماره منتشر، و سپس چاپ آن متوقف شد. محل نشریه در ادارۀ شفق سرخ، در خیابان علاءالدوله جا داشت و آن تک‌شماره در مطبعۀ سربـی بوسفور به چـاپ رسید ( امیـد، 1302 ش، شم‍ 1، ص 1، 4). امید نشریه‌ای سیاسی و اجتماعی بود (بهزادی، 1/ 736). نفیسی در سرمقالۀ شمارۀ نخست امید (ص 1) نوشت که به هیچ حزب و دسته‌ای وابستگی ندارد. او آرزو داشت در سایۀ روشنگری آن نشریه بتواند با جهل مبارزه کند و پیشرو ترقی و تمدن در جامعه باشد. 
عناوین مقاله‌های نخستین شمارۀ امید اینها بود: «اولِ مصیبت» (سرمقاله)، «نان طهران»، «اعلان جنگ»، پاورقیهای امید، و نیز اخبار داخله، مطبوعات ایرانی و اشعار. امید همچنین در نخستین شمارۀ خود، رمانی از آلفونس دوده را به چاپ رساند. روزنامه در قطع بزرگ با ابعاد 5/ 54×41 سانتی‌متر (محمدزاده، 1/ 393)، در 4 صفحه که هر صفحۀ آن 5 ستون داشت، به قیمت تک‌شماره، 8 شاهی به بازار آمد. اشتراک سالانه در داخل کشور 8، و در خارج از کشور 9 تومان تعیین شده بود ( امید، همان چ، ص 1-4). در سرلوحۀ نشریه آمده بود که در روزهای سه‌شنبه و پنجشنبه منتشر می‌شود. با توقیف امید، نفیسی، شمارۀ دوم نشریۀ خود را باعنوان عهد انقلاب منتشر کرد (برزین، 57). 
نشریۀ دیگر با همین عنوان، به صاحب‌امتیازی کاظم اتحاد (سرکشیک‌زاده)، نمایندۀ دورۀ پنجم مجلس شورای ملی، و مدیر سابق روزنامۀ ایران در 17 اسفند 1308 به چاپ رسید. او که پیش از روزنامۀ ایران، نشریۀ اتحاد را منتشر می‌کرد، به این نام مشهور شد ( فرهنگ ... ، 2/ 112؛ امید، 1308 ش، شم‍ 1، ص 1). امید روش خود را سیاسی، فکاهی و کاریکاتوری معرفی کرد که به‌طور موقت، شنبه‌ها در محل سابق روزنامۀ ایران منتشر می‌شد. اتحاد در سرمقالۀ شمارۀ نخست خود باعنوان «اظهار مرام»، به معرفی کلی نشریات فکاهی در اروپا پرداخت و روزنامۀ امید را هم در این دسته جای داد. او همین‌جا ابوالقاسم اردلان را هم مدیرمسئول نشریه معرفی کرد. نشریه در قطع 26× 38 سانتی‌متر، و در 6 صفحه منتشر می‌شد که صفحۀ اول و آخر آن به کاریکاتور اختصاص داشت. قیمت هر نسخه، 8 شاهی بود. بهای اشتراک امید در داخل کشور برای یک‌سال 50، و برای 6 ماه 35 قران، و در خارج کشور یک‌ونیم لیرۀ انگلیسی تعیین شده بود. این نشریه در مطبعۀ سربی تمدن به چاپ می‌رسید (همانجا).
امید تنها نشریۀ فکاهی‌ای بود که در آن دوره به‌صورت هفتگی چاپ می‌شد (صدر، 1/ 281). عناوینی چون نقل از مطبوعات خارجی، عالم نسوان، اخبار داخله و اشعار طنز تا مدتی از عناوین ثابت نشریه بود. امید در انتهای نخستین سال چاپ خود، همکارانش را به همراه تصاویرشان چنین معرفی کرد: اتحاد (صاحب‌امتیاز)، اردلان (مدیرمسئول)، صادقی، شکیبی و انصاری (نویسنده)، نجاتی، روحانی، احمد سروری و رضا شاهد کفاش (شاعر)، موسیو آریس (مدیر مطبعۀ تمدن)، ارژنگی (رسام)، حریری (نقاش)، پارسا (دفتردار) و عباس نعمت (گراورساز) (1309 ش، شم‍ 52، ص 1). در سالهای بعد، شعرای طنزسرای دیگری چون رهی معیری، ابوالقاسم حالت، محمدعلی ناصح، ناصر تهامی، ابوالقاسم ذوقی، زین‌العابدین مؤتمن، و عباس فرات نیز به جمع آنان افزوده شدند. شاعران روزنامۀ امید به‌مقتضای روز شعر می‌سرودند که با استقبال مردم روبه‌رو می‌شد. جواد بدیع‌زاده برای برخی از آن اشعار آهنگ ساخت؛ ماشین مشدی ممدلی و زالزالک از آن جمله بود که مردم زیر لب زمزمه می‌کردند (بدیع‌زاده، 67). نویسندگان نشریه با تخلصهای ذره‌بین، اجنه، کوفته‌قلقلی، جن بوداده، سلندر، شکم‌پرست، حاجی‌لک‌لک، خروس لاری، آتیش‌پاره، سرکش، شاه پریون و دم‌بریده، مطالب خود را به زبان طنز چاپ می‌کردند ( امید، شماره‌های مختلف).
در سال یازدهم، نورالدین تهامی به‌عنوان مدیر روزنامه معرفی شد (همان، 1318 ش، شم‍ 367، ص 8)؛ چند شماره از مدیریت او نگذشته بود که نشریه پس از شش‌ونیم سال فعالیت، توقیف شد. در 1318 ش، وقتی دوباره نشریه کار خود را آغاز کرد، تنها 9 ماه منتشر، و بار دیگر توقیف شد و بیش از دو سال به حالت تعطیل درآمد. 
پس از شهریور 1320، برای بار سوم امید با مدیریت دکتر شکیبی و سردبیری تهامی آغاز به کار کرد. اتحاد در سرمقالۀ سومین دورۀ انتشار امید که «طلیعۀ امید» نام داشت، ادارۀ سیاسی شهربانی و مأموران سانسور را مقصر دانست که مطالب نشریه را به بهانۀ بررسی، نزد خود نگه داشته، و از استرداد آن خودداری می‌کردند تا نشریه به چاپ نرسد (1320 ش، شم‍ 372، ص 2). در تیرماه 1321، دکتر دانشور به سردبیری نشریۀ امید انتخاب، و پس از یک ماه، نشریه به‌سبب بروز اندیشه‌های آزادی‌خواهانه توقیف شد (همان، 1321 ش، شم‍ 396، ص 1)؛ اما خیلی زود بار دیگر اجازۀ چاپ یافت، تا اینکه پس از چند ماه انتشار به‌دلیل چاپ مطالب غیر مذهبی برای همیشه تعطیل شد (جسیم، 254). آخرین نسخۀ این دوره از نشریه، شمارۀ 414 بود که در16 آذر 1321 به چاپ رسید.
از آن ‌پس، امتیاز امید به مشرف نفیسی، اقتصاددان و وزیر دارایی واگذار شد؛ اما در بهمن همان سال، به نام ابوالقاسم امینی، نمایندۀ دوره‌های 14، 15 و 16 مجلـس شورای ملی و برادر علی امینی، تجدید امتیاز شد (الول‌سـاتـن، 70). پـس از چنـد مـاه، ادارۀ روزنامـه از بهارستان، کوچۀ کلانتری به ساختمان پنج‌طبقه‌ای در خیابان لاله‌زار، انتقال یافت ( امید، 1322 ش، شم‍ 434، ص 1). با اینکه امید نشریه‌ای مصور و سیاسی ـ اجتماعی بود، در یکی از شماره‌هایش اعلان داشت که به هیچ حزبی وابستگـی نـدارد (همـان، شم‍ 428، ص 1). در نخستیـن ماههای انتشـار روزنامه، علی‌اصغر شمیم مدیر و سردبیر آن بود؛ اما چند ماه بعد، نصراللٰه فلسفی که استاد دانشگاه بود، عهده‌دار این مسئولیت شد و تا پایان انتشار امید، در این سمت باقی ماند. نشریه در 8 صفحه، در روزهای دوشنبه در چاپخانۀ شرکت سهامی چاپْ انتشار می‌یافت. نرخ تک‌شماره دو ریال، اشتراک یک‌سالۀ داخل کشور 120، و شش‌ماهه 70 ریال، و اشتراک در خارج از کشور به‌ترتیب 180 و 100 ریـال تعیین شد (همـان، شم‍ 423، ص 1- 8).
امید در چهاردهمین سال انتشار خود در شهریور 1322 بار دیگر توقیف شد (الول‌ساتن، همانجا). امینی در زمستان 1323 ش، به عضویت جبهۀ آزادی درآمد و به مخالفت با شاه برخاست، اما پس از چندی تغییر موضع داد. او یکی از بنیان‌گذاران اتحادیۀ مطبوعات ایران در خردادماه 1325، و پس از آن، از جملۀ اعضای فعال حزب دموکرات ایران به رهبری قوام‌السلطنه به شمار می‌آمد. در این زمان، امید نسبت به رقبایش نشریه‌ای بسیار جدی و جاافتاده بود (همانجا). در پاییز 1322 ش، نشریه شماره‌گذاری تازه‌ای را باعنوان دورۀ جدید آغاز کرد. روزنامه در دورۀ جدید حیات خود تغییراتی در ظاهر خود پدید آورد. بار اول در شمارۀ 89 اطلاع داد که در شمارۀ آتی خود، ابعاد امید کوچک‌تر، و شمار صفحات آن از 8 به 16 صفحه افزایش خواهد یافت؛ شمارۀ 90 این نشریه در قطع 28×40 سانتی‌متر به چاپ رسید و بار دیگر، در شمارۀ 149 ازکوچک‌ترشدن دوبارۀ امید، و افزایش صفحات آن به 28 صفحه خبر داد (1324 ش، شم‍ 89، ص 1، نیز 1325 ش، شم‍ 149، ص 3). از ایـن مرحله، قطع روزنامه به ابعـاد 21×29 سانتی‌متر رسید. امینی در سرمقالۀ 7 خرداد 1326 امید (شم‍ 165، ص 1)، اعلان کرد که به‌دلیل کمبود کاغذ، تا چند هفته نشریه تعطیل است؛ اما پس از ‌آن، نسخۀ دیگری از این نشریه به چاپ نرسید.

مآخذ

الول‌ساتن، ل. پ. و گ. کهن، شهریور 20 و مطبوعات ایران، تهران، 1380 ش؛ امید، تهران، 1302-1326 ش، شماره‌های مختلف؛ بدیع‌زاده، جواد، گلبانگ محراب تا بانگ مضراب، به کوشش الٰهه بدیع‌زاده، تهران، 1380 ش؛ برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران (از 1215 تا 1357 شمسی)، تهران، 1371 ش؛ بهزادی، علی، شبه‌خاطرات، تهران، 1375 ش؛ جسیم، اسماعیل، «مروری بر تاریخ روزنامه‌نگاری در ایران»، ره‌آورد، لس‌آنجلس، 1368 ش، شم‍ 23؛ صدر هاشمی، محمد، تاریخ جرائد و مجلات ایران، اصفهان، 1363 ش؛ فرهنگ ناموران معاصر ایران، تهران، 1384 ش؛ محمدزاده، محمدجعفر، دانشنامۀ مطبوعات ایران، تهران، 1393 ش. 

هما عطاری