امامزاده یحیی، چنار

امامزاده یحیى، چنار \čenār-e emām-zāde yahyā\، از کهن‌ترین چنارهای زندۀ ایران، هم‌جوار بقعۀ امامزاده یحیى در محلۀ عودلاجان تهران.
چنار امامزاده یحیى در کنار صحن زنانۀ بقعۀ امامزادگان یحیى و محمد، در ضلع غربی حیاط جا دارد. این درخت را کهن‌سال‌ترین چنار تهران، و یکی از قدیم‌ترین درختان زندۀ ایران می‌دانند. این چنار بازماندۀ 3 درخت قدیمی در این محوطه است که گویا یکی را شهرداری تهران به‌منظور خیابان‌کشی بریده، دیگری خشک شده، و سومی تاکنون باقی مانده است. بر گِرد این درخت، سکویی سنگی به بلندی 20 سانتی‌متر بنا شده است و روی لبۀ سکو حصاری فلزی کشیده‌اند.
چنار امامزاده یحیى به‌سبب آسیبهای بی‌شمار در طی زمـان، در مقایسه بـا چنارهای کهن‌سال کوتاه‌تر است و شاخسار و چتر گسترده‌ای ندارد. ازاین‌رو، درکل شباهت کمی به شکل آشنای درختان چنار دارد؛ اما قطر بزرگ تنه حاکی از عمر طولانی آن است. سالهاست که برای نگه‌داشتن شاخه‌های چندگانۀ تنۀ این درخت، آنها را با سیم و زنجیر فلزی به‌هم بسته‌اند (طهماسبی). چه‌بسا به‌سبب همین صورتِ آسیب‌دیدۀ درخت، زمانی به آن چنار سوخته می‌گفته‌اند (مقدم، 166).
امروزه هم در رسانه‌ها و هم نزد مردم مشهور است که عمر این درخت 900 سال است. روی کتیبۀ چوبی‌ای که بر حصار فلزی دور درخت نصب شده است نیز نوشته‌اند: «کهن‌سال‌ترین چنار تهران / شمارۀ 1/ عمر درخت 900 سـال/ ادارۀ کل باستان‌شناسی 1330 شمسی» (همانجا). اما عکسهای قدیمی‌تری از درخت با لوحی متفاوت وجود دارد که متن آن عبارت است از: «وزارت فرهنگ/ ادارۀ کل باستان‌شناسی/ کهن‌سال‌ترین چنار تهران/ شمارۀ 3/ 1330 شمسی/ عمر درخت تا سال 1380، 780 سـال» (نک‍ : امامزاده‌هـا ... ، 1/ 436). اگرچه شمـارۀ متفاوت روی دو کتیبه این احتمال را پیش می‌کشد که تصاویر از دو درختِ متفاوت باشد، بررسی جزئیات تصاویر نشان می‌دهد هر دو از یک درخت است. همچنین در بعضی منابع اینترنتی با استناد به همین شماره نوشته‌اند که چنار امامزاده یحیى در فهرست ملی ثبت شده است؛ اما در هیچ‌یک از فهرستهای ثبت آثار ملی، چه فهرست بناها و محوطه‌ها، و چه فهرست میراث طبیعی یا میراث ناملموس، چنار امامزاده یحیى نیامده است (طهماسبی). همچنین، به نظر می‌رسد رقم 900 سال برآمده از تاریخ مشهور شهادت صاحب بقعه (592 ق) باشد. این فرض نیز مطرح می‌باشد که عمر درخت به اندازۀ زمانی است که از تدفین امامزاده گذشته است، اما با توجه به اینکه قدیمی‌ترین بقایای تاریخ‌دار موجود از بنای امامزاده مربوط به صندوق چوبی قبر با تاریخ 895 ق است، رقم 780 سال تا سال 1380 ش، برآوردی واقعی‌تر به نظر می‌آید؛ البته اخبار و شواهدی از روش این برآورد در دست نیست (نک‍ : امامزاده‌ها، 1/ 434، 436؛ طهماسبی).

کاشت درخت چنار از گذشته در ایران مرسوم بوده است و در بسیاری از شهرها و ییلاقهای ایران چنارهایی کهن‌سال و مشهور وجود دارد. همچنین مجاورت درختان کهن، ازجملـه چنارهای کهن‌سال با زیارتگاهها یا بناهای عبادی در ایران پدیده‌‌ای شناخته‌شده و مرسوم است. گاه وجود درخت کهن‌سال و احترام و تقدس آن نزد مردم موجب ساخت چنین بناهایی، یا خاک‌سپاری افراد قابل احترام در کنار درخت بوده است، و گاه به‌عکس، مردم کاشت درخت را در جایی مقدس و محترم واجب دانسته، و چنین کرده‌اند (دفما، 3/ 400؛ بهار، 43). تقدس درختان نزد انسان، به‌خصوص تقدس درختان چنار در ایران، پدیده‌ای است که باستان‌شناسان و اسطوره‌شناسان نشانه‌های آن را تا گذشتۀ باستانی ایران پی گرفته‌اند و سبب آن را ویژگیهای طبیعی این درختان چون عظمت، عمر طولانی، رستاخیز سالانه و مانند آن دانسته‌اند (همو، 45؛ دفما، 3/ 401).
در تهران نیز فراوانی چنار پیشینه‌ای طولانی دارد. بعضی جهانگردان و سیاحانی که بـه ایران سفر کرده‌انـد، در سفرنامه‌هایشان از چنارهای قدیمی و اعجاب‌انگیز تهران نیز نوشته‌اند؛ ازجمله پیترو دلا واله، شرق‌شناس و جهانگرد ایتالیایی، که در دورۀ صفویه به ایران آمد، از چنارهای تنومند و زیبای تهران به‌شگفتی یاد کرده، و تهران را شهر چنار خوانده است (ص 288). به‌جز چنار امامزاده یحیى، موارد مشهور دیگری نیز در تهران و اطراف آن وجود دارد؛ ازجمله، چنار کهن‌سال روستای کشار در سولقان تهران و چنار مشهور امامزاده صالح در تجریش (فرهادی، 320، 321). بیش از دو سده بعد از واله، یاکوب ادوارد پولاک، از نخستین آموزگاران مدرسۀ دارالفنون تهران، نیز در سفرنامۀ خود، زمین تهران و اطراف آن را برای رویش چنار بسیار مساعد توصیف کرده، و چنار کهن قریۀ تجریش را از جملۀ مهم‌ترین نمونه‌های این درخت در جهان برشمرده است (ص 75-76). 
روی شاخه‌های نیمه‌خشک چنار امامزاده یحیى، آثاری مانند دخیل و قفل دیده می‌شود (طهماسبی). گویا این چنار زمانی در باور عمومی شفادهندۀ سیاه‌سرفه بود. به همین سبب، مادران روزهای چهارشنبه فرزندان بیمارشان را پای درخت می‌بردند؛ کودک گرد درخت می‌گشت و تکه‌ای از پارچۀ لباسش را به شاخه‌های آن می‌بست تا شفا بیابد (مقدم، 166). همچنین بر تنۀ این درخت حفره‌ای وجود دارد که بعضی از اهالی محله معتقدند در گذشته، مردی کفاش آن را ایجاد کرده است. مرد روزها در آن حفره کفاشی می‌کرده، و شبها آنجا می‌خوابیده است؛ امـا دیگران ایـن روایت را باور ندارند و معتقدند حفره بر اثر دود شمعهایی ایجاد شده است که زائران برای نذر و حاجت‌روایی در پای درخت روشن می‌کردند (طهماسبی). درهرصورت، این باورها و رفتارها در مواجهه با این چنار که تنها برخی از آنها تا امروز ثبت و ضبط شده، حاکی از اهمیت و احترام، و چه‌بسا تقدس آن نزد مردم تهران بوده است.

مآخذ

امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکان، به کوشش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش؛ بهار، مهرداد، از اسطوره تا تاریخ، به کوشش ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران، 1376 ش؛ پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، 1368 ش؛ دفما؛ طهماسبی، مهین، تحقیقات میدانی؛ فرهادی، مرتضى، «گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی»، آینده، تهران، 1372 ش، س 19، شم‍ 4-6؛ مقدم، محسن، «مبـانی اعتقادات‌ عامه در ایران»، ترجمـۀ پورحسینـی، مردم‌شنـاسی، تهـران، 1337 ش، س 2، شم‍ 3؛ والـه، پیترو دلا، سفرنامه، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران، 1370 ش.

مهین طهماسبی