باغ فیض

باغ فیض \bāq-e feyz\، سابقاً روستا و امروزه محله‌ای در غرب تهران، واقع در ناحیۀ 3 منطقۀ 5 شهرداری تهران.
باغ فیض که در گذشته یکی از روستاهای خوش آب و هوا به شمار می‌آمد، از نخستین سکونتگاههای شمال غرب تهران است که با وجود دیرینگی، آگاهی مستند و دقیق از آن در دست نیست؛ ازهمین‌رو، چند روایت دربارۀ قدمت این محله نقل شده است. برخی دیرینگی محلۀ باغ فیض را با توجه به درخت توت کهن‌سالی که امروزه (1390 ش) در میدان اصلی باغ فیض واقع شده است و اهالی قدیمی محل آن را به نام «درخت حضرت ابوالفضل» می‌شناسند، به 700 سال پیش بازمی‌گردانند (موسوی‌زاده). برخی نیز وجود امامزادگان خاتون و جعفـر در باغ فیض و چنارهای تنومند واقع در حیاط آنها، نیز کتیبه‌های سردر امامزاده‌ها که سال تعمیر آنها را نشان می‌دهد، گواهی بر قدمت بسیار این منطقه می‌دانند ( اسناد ... ، 16)؛ همچنین گفته شده وجود رودخانۀ پونک در مرز شرقی پهنۀ محله‌های پونک و باغ فیض به همراه چند رشته قنات و نیز وجود زمینهایی وسیع با قابلیت کشاورزی و زراعی در آن منطقه، سبب پیدایش این روستا شده است (همانجا).
براساس کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران (1/ 32)، در 1328 ش، این روستا از توابع کن به شمار می‌رفته، و در سالهای پایانی دهۀ 1320 ش، 295 تن جمعیت داشته است. اهالی این آبادی بیشتر در زمینۀ کشاورزی و باغداری فعالیت داشتند و محصولاتی ازقبیل غلات، انار و انجیر تولید می‌کردند؛ آب مصرفی آنها نیز از قنات تأمین می‌شده است (نک‍‌ : «فضاها ... »، بش‍ ؛ اسامی ... ، 1/ 79). محدودۀ این روستا تا پیش از دهۀ 1330 ش از محلۀ صادقیۀ کنونی آغاز می‌شده، و پس از عبور از پونک تا سه‌راه فرحزاد ادامه داشته است ( اسناد، 17).
این روستا در جریان گسترش کالبدی شهر تهران در سالهای دهۀ 1330 ش و پس از آن، بافت روستایی خود را از دست داد و به یکی از محله‌های تهران بدل شد؛ درواقع، به مروز زمان و با گسترش ساخت‌وسازهای درون این محدوده، باغهای این منطقه به واحدهای مسکونی بدل شده‌اند. شمار قابل توجهی واحدهای مسکونی در غرب و جنوب این محله توسط معماران یزدی ساخته شده است. از مهم‌ترین عناصر باقی‌مانده از بافت قدیمی باغ فیض می‌توان به فضاهای مذهبی امامزادگان جعفر و حمیده خاتون، باغهای متعدد و چند رشته قنات اشاره نمود («فضاها»، بش‍ ‌‌‌).
امروزه (1390 ش)، محلۀ باغ فیض با مساحتی حدود 260 هکتار، و جمعیتی حدود 000‘ 47 تن از جنوب به بزرگراه شهید حکیم، از شمال به بزرگراه شهید همت، از غرب به بزرگراه شهید ستاری و از شرق به بزرگراه اشرفی اصفهانی محدود می‌شود ( اسناد، 16). محور اصلی محله از خیابان ناطق نوری، از بزرگراه اشرفی اصفهانی منشعب می‌شود و به‌صورت نامنظم به سمت شمال پیش می‌رود تـا در پایان، بـه خیابان 22 بهمن که عمود بر بزرگراه اشرفی اصفهانی است، می‌رسد. محلۀ موجود همچنان بافت قدیمی را حفظ کرده است و میدان محلی و فضاهای جمعی گذشته تا به امروز زنده مانده‌اند («فضاها»، بش‍ ‌‌). درواقع، با قدم‌زدن در بخش مرکزی محلۀ باغ فیض و کوچه‌های پیچ‌درپیچ آن، جویهای جاری در کوچه‌ها، وجود امامزادگان خاتون و جعفر و درختان تنومند قدیمی‌اش، مسجدجامع باغ فیض و درختان کهن‌سـال به‌جامانده در کوچه‌های آن، می‌توان به دیرینگی باغ فیض به‌عنوان یکی از کانونهای جمعیتی پیرامون تهران پی برد که حال‌وهوای روستای قدیم باغ فیض را القا می‌کنند و تصویری از شکل گذشتۀ روستا به دست می‌دهند. میدان باغ فیض از گذشته‌های بسیار دور محل دادوستد کالاهایی نظیر ماست، شیر، انجیر، پنیر و جز آنها بوده است. امروزه در جـای پیشین این میدان در خیابان ناطق نوری، مجتمع تجاری و مسکونی ذوالفقار ساخته شده است. بیشترین گسترش پهنۀ محلۀ باغ فیض در سالهای نخستین پس از پیروزی انقلاب، و در دهۀ 1360 ش صورت گرفته است ( اسناد، 17).
میدان اول محلۀ باغ فیض، فضایی مثلثی‌شکل است که یک ضلع آن به فضای سبز اختصاص یافته، و به‌سبب نزدیکی راههای ارتباطی اصلی، شماری مراکز درمانی و خدماتی در حواشی آن ساخته شده است. وجود ساختمان پزشکان، مرکز نگهداری سالمندان و وجود تعمیرگاهها و فروشگاههای لوازم یدکی خودرو سبب شده است که این منطقه به مکانی برای توقف خودروها بدل گردد. میدان دوم محله، به‌دلیل جای‌داشتن در مرکز بافت مسکونی، کمتر از میدان اول مورد تاخت‌وتاز اتومبیلها واقع شده است («فضاها»، بش‍ ‌).
ویژگی خاص محلۀ باغ فیض وجود باغها و درختان کهن‌سال در میان بافت مسکونی آن است. وجود آب فراوان در این منطقه، دلیل اصلی شکل‌گیری این باغها ست؛ به‌گونه‌ای‌که هنوز مسیر قناتها در زیر بافت شهری محله قابل تشخیص است و جویهای بزرگ پرآب از مشخصه‌های محله‌اند. ساخت مجموعه‌های عظیم اداری و تجاری در کنار محور کم‌عرض محلی، این محور را به محل عبور خودروهای گذری و یا پارکینگ بدل کرده است؛ همچنین احداث مجموعه‌های عمومی، مثل پاساژ، از عوامل تهدیدکنندۀ ساختار محلۀ مسکونی باغ فیض است.
فضای عمومی اصلی در بخش شمالی محله و در کنار امامزاده حمیده خاتون واقع شده، و وجود این امامزاده باعث رفت‌وآمد قابل‌توجهی به این فضا گردیده است. امامزاده دارای حیاط بزرگی است که با درهای بزرگ ارتباط مستقیمی با فضای بیرونی دارد. ترکیب محوطۀ امامزاده و فضای سبز کنار آن، فضای عمومی نسبتاً وسیعی را به وجود آورده است. به‌سبب حضور پررنگ امامزاده در این محله، اصلی‌ترین فضای عمومی محلۀ باغ فیض، میدان امامزاده است؛ به‌طوری‌که به‌رغم جریان زندگی در روزهای عادی در تمام میدانهای محله، در مناسبتهای خاص تمام فعالیتها در میدان امامزاده متمرکز می‌گردد. چنانچه در حال حاضر از آن به‌عنوان محلی برای خرید، گردهمایی و برپایی مراسم مذهبی استفاده می‌شود (همان‌)؛ همچنین امامزاده جعفر که در این محله واقـع شـده، در ایام پایان هفته، پذیرای جمعیت زیادی است. از خیابانهای محلۀ باغ فیض می‌توان به خیابانهای اکبری، گلستان 2، ناطـق نوری، 22 بهمن، خان‌بابایی، حسین‌خانی، طالقانی، ثامن‌الحجج، حصارکی‌نو، مختاری، نوری، قانع، پیروزی، طالبی، جنت، مهستان، گروسی، هجرت، کشـاورز، مالک‌اشتـر، امام‌حسین، مفتح، باهنر ــ حد فاصل اشرفـی اصفهـانی تا ستاری ــ و پیـامبر ــ حد فاصل بهشت تـا ستاری ــ اشاره کرد (همان؛ «محله ... »، بش‍ ).

مآخذ

اسامی دهات کشور، وزارت کشور، 1323 ش؛ اسناد راهبردی توسعۀ منطقۀ 5: سند راهبردی توسعۀ محلۀ باغ فیض، به کوشش شهرداری منطقۀ 5، تهران، 1388 ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایـران، دایرۀ جغرافیایی ستـاد ارتش، تهـران، 1328 ش؛ «فضاهای جمعـی محلۀ بـاغ فیض»، چشم‌انـداز (نک‍ : مل‍ )؛ «محلۀ بـاغ فیض تهران»، دابی (نک‍ : مل‍ )؛ موسوی‌زاده، حسن، تحقیقات میدانی؛ نیز:

Dabi, www.dabi.ir/ JobSearch.aspx?sec=82; Landscape, www. landscape. ir/ index. php? option= com conten& view=article&id=784:&catid=14:weblog&Itmid=76.
حسن موسوی‌زاده