باغ سردار، خیابان و کوچه

باغ سردار، خیابان و کوچه \xiyābān va kūče-ye bāq-e sardār\، خیابان و کوچه‌ای در شرق تهران عهد ناصری. 
در نقشۀ نجم‌الملک از تهران که در 1309 ق/ 1892 م، به چاپ رسیده است، خیابان باغ سردار، به‌شکل خیابانی شرقی ـ غربی به جای دیوار شمالی باروی شاه‌تهمـاسبی تهران که در 1284 ق تخریب شده بود، جانمایی شده است. در این نقشه این خیابان از خیابان کامرانیه (بخش شمالی خیابان ری در محل سه‌راه امین‌حضور کنونی) در شرق آغاز، و تا راسته‌بازار سرچشمه (بخش شمالی خیابان سیروس پیشین، مصطفى خمینی کنونی) در غرب امتداد داشته، و مرز شمال شرقی محلۀ عودلاجان را با محلۀ دولت مشخص می‌کرده است. همچنین، در این نقشه کوچۀ باغ سردار (خشیار در نقشه‌های زمان پهلوی دوم و محمد داودی کنونـی) به‌صـورت کوچه‌ای شمـالی ـ جنوبـی و منشعب از ضلع شمالی خیابان باغ سردار در محلۀ دولت جانمایی شده است که در شمال به کوچۀ مسجد سپهسالار (علامـه شریـف رضی کنونـی) راه می‌یافته اسـت (نک‍ : اطلس ... ، 77). 
سبب نام‌گذاری این خیابان و کوچه، باغی بوده است متعلق به محمدحسن خان ایروانی معروف به خانبابا که تا پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی بیرون از حصار تهران جای داشت. حد شمالی این باغ، تقاطع خیابان ژاله (مجاهدین اسلام کنونی) و خیابان بهارستان تا چهارراه آب‌سردار (چهارراه خیابان ایران)، حد شرقی آن خیابان ایران تا سه‌راه امین‌حضور، حد جنوبی آن خیابان امیرکبیر بین سه‌راه امین‌حضور تا چهارراه سرچشمه و حد غربی آن خیابان بهارستان از چهارراه سرچشمه تا سه‌راه خیابان ژاله بوده است (انوار، 16). 
در نقشۀ نجم‌الملک، اراضی باغ سردار ذیل نام «اراضی بیرون دروازه شمیران» جانمایی شده است. در این نقشه بخشی از اراضی این باغ ــ که در زمـان ترسیم نقشـه، تقسیم شده بود ــ به نام «املاک ورثۀ فخرالدوله» نشان داده شده است. فخرالدوله ماه‌رخسار خانم دختر عباس میرزای نایب‌السلطنه و همسر حسن خان سردار بوده است. همچنین بخشی از اراضی این باغ در جنوب شرقی خیابان مسجد سپهسالار با نام «باغ ورثۀ صارم‌الدوله» ثبت شده که پیش از آن، در میان اهالی به باغ بانو عظما معروف بوده است. ابوالفتح خان صارم‌الدوله پسر حسن خان سردار بود که اراضی این باغ را از زمینهای باغ سردار به ارث برده بود و برای همسر خود بانو عظما، دختر ششـم ناصرالدین شـاه، به ارث گذاشته بـود (نک‍ : اطلس، همانجا؛ نیز سپهر، 3/ 1076، 1220، 1233، 1256، 1279؛ اعتمادالسلطنه، 2/ 1050؛ انوار، همانجا، 17؛ برای آگاهی بیشتر از باغ سردار و محمدحسن خان ایروانی، نک‍ : ه‍ د، باغ سردار). 

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران، 1367 ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به کوشش جمشید کیانفر، تهران، 1377 ش.

نیوشا حاجیان