بادگیر، عمارت

بادگیر، عمارت \emārat-e bād-gīr\، ازجمله بناهای کاخ گلستان. این بنا در منتها‌الیه جنوب شرقی مجموعۀ کاخ گلستان جا دارد. در غرب بنا عمارت الماس، در جنوب آن حیاط عمارت، در شمال آن باغ گلستان، در شرق آن عمارت باب عالی و سردر شمس‌العماره و در آن سوی سردر، خیابان ناصر خسرو قرار دارد. اطلاعات دقیقی از زمان ساخت بنا در دسترس نیست. برخی آن را متعلق به دورۀ فتـحـعـلی شـاه (سل‍ 1212-1250 ق/ 1797-1834 م) می‌دانند (ذکاء، 278)، برخی دیگر ساخت آن را بـه دورۀ ناصری (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848-1896 م) نسبت می‌دهند (گلشن، 45-46). 
این عمارت بنایی در دو طبقه، همراه یک حوض‌خانه در زیرزمین است. در جنوب عمارت، حیاط کوچک مشجری قرار دارد و در 4 گوشۀ حیاط 4 بادگیر کاشی‌کاری‌شده هوای خنک را به‌سمت حوض‌خانۀ عمارت هدایت می‌کنند. براساس اسناد و تصاویر باقی‌مانده می‌توان چندین دوره تغییر و تحول در ساختمان عمارت را مشاهده کرد که عمدۀ آنها متعلق به دوره‌های ناصری و پهلوی است. 

تغییر و تحولات بنا

از نخستین اسنادی که نشانی از عمارت بادگیر در آن دیده می‌شود، نقشۀ کرشیش از تهران به سال 1275 ق/ 1859 م است. در این نقشه، عمارت بادگیر بنایی مستطیل‌شکل است که یک پیش‌آمدگی در میانۀ ضلع جنوبی آن قرار دارد. دیوارۀ جنوبی حیاط نیز متناسب با ساختمان به‌صورت نیم‌دایره عقب نشسته است. نمای شمالی ساختمان در امتداد دیگر بناهای جبهۀ جنوبی قرار دارد، اما ساختمان به بناهای مجاور متصل نیست و از دو سوی بنا مسیر دسترسی به حیاط جنوبی فراهم شده است (نک‍ : تهران‌نگاری، 15). 
در تأیید صحت نقشۀ یادشده، می‌توان به عکسهای لوئیجی پِشه، عکاس ایتالیایی، رجوع کرد که میان سالهای 1264-1277 ق/ 1848-1860 م، در ایران اقامت داشته است. براساس این تصاویر، عمارت بادگیر بنایی دوطبقه است که طبقۀ همکف، ترازی بالاتر از سطح زمین دارد و به‌این‌ترتیب، امکان ایجاد نورگیرهایی به حوض‌خانۀ بنـا فراهم شده است. ورودی حوض‌خانه نیز در میان گره‌چینی نورگیرها قرار گرفته است. در شمال بنا استخر بزرگی دیده می‌شود که گویا به‌سبب عمق و وسعت زیاد، در آن قایق‌رانی می‌کردند (گلشن، 49). دورتادور این استخر چراغهای گازی قرار داشتند که هنگام شب فضای اطراف را روشن می‌کردند (نک‍ : تصویر). 

صورت کلی ساختمان قرینه است و ایوان ستون‌داری به ارتفاع دو طبقه در میانۀ نمای شمالی قرار دارد. ستونهای مارپیچ ایوان به‌تدریج با افزایش ارتفاع باریک‌تر شده‌اند. بر بالای ساختمان، طاق شیروانی با ورقهای فلزی ساخته شده که پیشانی‌اش منقش به تصویر شیر و خورشید است. ارسی بزرگ 9لتی نیز دیوار انتهایی ایوان را می‌پوشاند. تاج ارسی به‌شکل مستطیلی یکپارچه است که درونش به لوزیهای کوچکی تقسیم می‌شود. 3 لوستر نیز از سقف ایوان آویزان است.
در دو سوی ایوان، پلکانهای ورودی عمود بر نما قرار دارد که به هشتی کوچکی منتهی می‌شوند. بر فراز ورودی، ایوانچه‌هایی با دو ستون کوچک مارپیچ ساخته شده‌اند که به بام اتاقهای گوشواره دسترسی دارند. ارتباط با حیاط جنوبی عمارت از طریق دو حیاط کوچک در دو سمت بنا میسر است و طاقهایی سردر آن را مشخص می‌کنند. 

در سالهای پسین، محمود خان ملک‌الشعرا دو نقاشی از عمارت بادگیر، یکی در 1278 ق و دیگری در 1281 ق، به تصویر درآورد. عمده اجزای این دو نقاشی مشابه عکسهای لوئیجی پشه است، با این تفاوت که بر فراز قبه‌های بادگیر، طوقی افزوده شده است و نگارۀ شیر و خورشید در پیشانی نما دیده نمی‌شود (نک‍ : تصویر). تقریباً هم‌زمان با این دو نقاشی، در 1280 ق، روزنامۀ دولت علیۀ ایران خبر از تعمیرات در مجموعه‌کاخهای سلطنتی داد؛ زیرا شاه پیشین رسیدگی چندانی به این امور نداشته است: «این اوقات که اغلب عمارات قدیمه به اهتمام کارکنان دولت مزید صفا و آرایش حاصل نموده و بعضی عمارات جدیدةالاحداث نیز با کمال استحکام و نهایت صفا و فسحت و وسعـت فضا سمت تعمیر و اتمام پذیرفته ... » (شم‍ 547، ص 1-3). به نظر می‌رسـد اندک تغییرات پدیدآمده در عمارت بادگیر، در طی تعمیرات این دوره صورت گرفته باشد؛ باوجوداین، در ترسیمی که در روزنامه منتشر شده است، تصویر شیر و خورشید بر پیشانی بنا قرار دارد. 
در سال 1282 ق در روزنامۀ دولت علیۀ ایران (شم‍ 579)، خبری دربارۀ تغییرات و تعمیرات گسترده در مجموعۀ ارگ سلطنتی درج شده بود: «[ ... ] حسب‌الامر اقدس‌الاعلى مهندسین و معماران کامل و گماشتگان دیوانی در تأسیس بناهای جدیده ازقبیل تالار خروجی و تالار بادگیر و بلورخانه و صورت‌خانه و اسلحه‌خانه اهتمام نموده [ ... ]». با نگاهی به عکسهای موجود از بنا در سالهای بعدی سلطنت ناصرالدین شاه، می‌توانیم تالار جدید عمارت بادگیر و تغییرات به‌وجودآمده در عمارت را به‌وضوح مشاهده کنیم. 
براساس عکسهای آنتوان سوروگین، عکاس گرجی که از سال 1297 ق/ 1880 م تا پایان عمر در ایران بود، ایوان میانی بنـا حذف، و به‌جای آن تالاری ساخته شده است. پس از تخریب ایوان، پنجرۀ ارسی بزرگ بنا از انتهای ایوان برداشته شده، و در نمای تالار جای گرفته است. دو ورودیِ دو سمت ایوان نیز حذف شده، و به‌جای آنها دو گوشواره در دو سوی تالار ایجاد شده است. به‌این‌ترتیب، ورود به بنا تنها ازسمت حیاط جنوبی عمارت میسر می‌شد (فووریه، 198). بر بالای گوشواره‌ها و اتاقهای جانبی نیز مانند تالار میانی، طاق شیروانی فلزی ساخته شد و به‌جای تصویر شیر و خورشید، تصویر گلدانهایی بر پیشانی طاق نقش بسته است که در دو طاق مجاور نیز تکرار شده‌اند. حیاط کوچک شرقی نیز جای خود را به عمارت کوچک دوطبقه‌ای داد و ورود به حیاط جنوبی فقط از حیاط کوچک غربی ممکن می‌شد. همچنین در این دوره چراغهای گازی اطراف استخر جای خود را به چراغهای برق دادند (نک‍ : تصویر). 

از دورۀ یادشده، چندین تصویر از حیاط جنوبی بنا موجود است که وضعیت آن را به‌خوبی آشکار می‌کند. در نمای جنوبی عمارت، یک پیش‌آمدگی در میانۀ ساختمان وجود دارد که بازشوهایی به‌شکل طاق‌نما برای دیوارۀ آن ایجاد شده‌اند. در دو سوی نما، دو پلکان عمود بر نما به‌صورت قرینه ساخته شده‌اند که برخلاف پلکانهای پیشین در نمای شمالی، کمی در حیاط پیش آمده‌اند و برای محافظت در برابر باران و آفتاب، سایه‌بانی بر فرازشان نصب کرده‌اند. گرچه در نمای جنوبی اثری از ارسیهای پرکار نیست، اما درمقابل، نقاشیهای زیبایی بر دیواره‌های ورودی نقش بسته است. در جدارۀ شرقی حیاط که به بنایی کوچک منتهی می‌شود، ردیفی از اتاقها ساخته شده است. در برخی منابع آمده که در انتهای این حیاط، کارگاه الماس‌تراشی سلطنتی قرار داشته است (فووریه، 199). 
آگاهیهایی چندانی از وضعیت داخلی عمارت در دورۀ ناصری در دسترس نیست؛ بااین‌حال، برخی اروپاییان در سفرنامه‌هایشان توصیفات خوبی از فضای داخلی بنا ارائه کردند. ارسل در سفرنامه‌اش در این‌ باره نوشته است: این تالار به سبک اروپایی با شمار زیادی از مجسمه‌های مرمری و مفرغی، تابلوهای نقاشی و نقش‌ونگار ایرانی ــ که بعضی را روی ابریشم کار کرده‌اند و چندتایی نیز خیلی گیرا و جالب است؛ ازجمله پرده‌ای که ضیافت باشکوهی را در مراسم عروسی نایب‌السلطنه نشان می‌دهد ــ تزیین یافته است. روی یک میز نیز زرهی بسیار قدیمی ایرانی گذاشته‌اند که به‌نحو اعجاب‌انگیزی قلم‌زنی شده است. متأسفانه برخی از تزیینات این تالار با هم هماهنگی ندارند؛ مثلاً شیشه‌هایی که در گوشه‌های تالار گذاشته‌اند و روی آنها را با گلهای مصنوعی آراسته‌اند، یا ساعت پاندول‌داری که روی خمپاره‌ای کار گذاشته شده، و یادآور محاصرۀ پاریس است و آن را در کنار ساعت دیواری طلایی دیگری به‌شکل طاووس که بالای تپه‌ای ایستاده است، در یک جا گذاشته‌اند. [ ... ] دیوارهای پنج‌اتاقی که به تالار بزرگ راه دارند از عکسهای شاهزادگان و خاندان سلطنتی، تصاویر چاپی زنانی که سینه‌هاشان باز است و تصاویر نه‌چندان جالبی نظیر سرباز، کشاورز و [ ... ] پر شده است. عکس گیرایی نیز از سنین جوانی شاه روی یکی از دیوارها دیده می‌شود. نقشه‌های زیادی به‌ویژه از آسیای مرکزی و افغانستان روی دیوارها است [ ... ] (ص 261). 
فووریه، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه، نیز در سفرنامه‌اش دربارۀ عمارت بادگیر نوشته است: تقسیمات این عمارت همه به یک شکل است؛ همه تالاری دارند و اتاقهایی کوچک‌تر. به همین وضع، زینت داخلی آنها نیز به یکدیگر شبیه است و در میان آنهـا غلبه با چلچراغ و آویز بلوری و آینه‌های قدی است و آیینه‌های کوچک که به دیوار نصب کرده‌اند با گچ‌بریهای بسیار زیبا و قابهای عکس. در عمارت بادگیر شماری نقاشی عالی وجود دارد که کار هنرمندان ایرانی [است] و انسان از دیدن آنها به میزان صبر و حوصله و مهارت ایشان پی می‌برد و دچار اعجاب می‌شود (همانجا). 
با توجه به این توصیفات و شواهد باقی‌مانده بر دیوارهای این عمارت، می‌توان دریافت که نقاشی و زرنگاری از تزیینات مهم این عمارت به شمار می‌رفتند و افزون‌برآن، تابلوهای نقاشی فراوانی نیز بر دیوارهای این عمارت آویخته شده بودند.