باب الحق، مسجد

باب‌الحق، مسجد \masjed-e bāb-ol-haq(q)\، مسجدی در خیابان مولوی در جنوب تهران که به نام مسجد «سید اسحاق» نیز شناخته می‌شود.
بنای نخست مسجد باب‌الحق منتسب به دورۀ ناصری است (نک‍ : مساجد ... ، ۹۷) و گویا یک بار در ۱۳۰۶ ش (بلاغی، ۱۳)، و دو بار دیگر در سالهای ۱۳۳۸ و ۱۳۷۹ ش مرمت و بازسازی شده است (مساجد، همانجا).
مسجد در نشانی میدان قیام، خیابان مولوی، کوچۀ شهید رضا پویان جا دارد (نقشه ... ). این محدوده از تهران کنونی پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی در 1284 ق، بیرون از محدودۀ درون حصار و در جنوب دروازۀ شاه عبدالعظیم جا داشته است. در آمـار 1269 ق/ 1852 م که پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی تهیه شده، در محدودۀ بیرون این دروازه، از مسجـدی، بدون اشـاره به نام آن، یاد شده است؛ اما معلوم نیست که این آمار اشاره به مسجد باب‌الحق دارد یا مسجدی دیگر ( آمار ... ، 338). 
پس از احداث خندق ناصری و گسترش تهران، با تطبیق نامهای کنونی و نامهای دورۀ ناصری گذرگاههای تهران، این مسجد در تابع محلۀ چاله‌میدان، محلۀ بیرون دروازۀ شاه عبدالعظیم، کوچۀ لوطی‌باشی جا می‌گرفت. هرچند در نقشۀ نجم‌الملک از تهران که در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، در این نشانی مسجدی جانمایی نشده است، اما امروزه در کوچۀ رضا پویان، منطبق با کوچۀ لوطی‌باشی در نقشۀ نجم‌الملک (نک‍ : شیرازیان، 23)، مسجدی قـدیمی بـا نام باب‌الحق دایر است (نک‍ : اطلس، 42، 43). 
 مسجد باب‌الحق به نام مسجد «آقا سید اسحاق» نیز معروف است؛ کسی که بانی مسجد معرفی می‌شود و گفته‌اند تا مدتی تولیت مسجد نیز بر عهدۀ او بوده است (مساجد، ۹۸). در گزارشهای نظمیه از محلات تهران، در ذیقعدۀ ۱۳۰۴ آمده که در محلۀ چاله‌میدان، «آقا سید اسحاق پیش‌نماز» دربارۀ فقره‌ای عمل خلاف شرع به رئیس محله اطلاع داده، و خواستار دستگیری افراد خاطی شده است (نک‍ : ۲/ ۵۰۵-۵۰۶). 
در آمار دارالخلافۀ سال ۱۳۱۷ ق، از دورۀ مظفرالدین شاه (سل‍ 1313-1324 ق/ 1896-1906 م)، ذیل پاتوق نایب حسن، در فهرست دکانهای این محدوده، دکان آقا سید اسحاق نیز ضبط شده است (ص ۶۰۵). بنابراین آقا سید اسحاق دست‌کم از ۱۳۰۴ ق پیش‌نماز بوده، و افزون‌براین، در عهد مظفرالدین شاه در محلۀ چاله‌میدان دکانی نیز داشته است؛ اما دربارۀ او و تاریخ دقیق بنای مسجد آگاهی چندانی در دست نیست. تنها شاهد انتساب این مسجد به آقا سید اسحاق، کتیبه‌هایی است که بر سردر قدیم‌تر مسجد، منتسب به بنای اولیۀ آن، قرار دارد. این کتیبه بدون تاریخ، و روی آن نوشته شده است: «مسجد مرحوم آقا سید اسحاق» و «معروف به باب‌الحق» (نک‍ : مساجد، ۹۷). 
مسجد باب‌الحق معماری ساده‌ای دارد. بنایی دواشکوبه است و میان‌سرای کوچک آن در جانب شمالی، ارتباط میان فضاهای گوناگون آن مانند شبستان، راه‌پله‌های منتهی به طبقۀ بالا، دفتر مدیریت مسجد، آشپزخانه، وضوخانه و سرویسهای بهداشتی را برقرار می‌کند. اتاقهای طبقۀ بالا ایوان باریکی مشرف به همین میان‌سرا دارد و پله‌ها نیز از داخل میان‌سرا به همان ایوان راه می‌برد. مساحت مسجد را ۲۵۰ مـ2 برآورد کرده‌‌انـد که ۲۰۰ مـ2 زیربنای شبستان و دیگر بخشهاست و ۵۰ مـ2 به میان‌سرای آن اختصاص دارد. ورودی و سردر قدیم‌تر، که پیش‌تر به آن اشاره شد، به داخل شبستان مسجد، و ورودی دیگر مسجد ــ دارای کاشی‌کاریهایی با تاریخ ۱۳۷۹ ش ــ به داخل میان‌سرا راه می‌برد. بـالای سردر قدیم‌تر گلدستۀ فلزی کوتاهی به بلندی ۵/ ۱ متر بر پایه‌ای چهارگوش قرار گرفته است که گویا به اندازۀ بنای اولیۀ مسجد قدمت دارد (همانجا). 
مسجد گنبد ندارد و بخشی از سقف شبستان آن بر دو ستون فلزی و دیوارهای باربر استوار است (همانجا)؛ بخش دیگری از سقف، روبه‌روی محراب شبستان، طاقی قمی‌پوش به درازای ۲۴ متر دارد که معمار آن شخصی به نام لاجوردی است (همان، ۹۸). بنابراین، ساختمان مسجد به‌لحاظ سازه‌ای دست‌کم دو پارۀ جداگانه دارد که در زمانهای مختلف ساخته شده‌اند. اگرچه ساخت یکی از طاقهای مسجد را به معماری به نام لاجوردی نسبت داده‌اند، اما نه از وی و نه از دیگر عوامل ساخت بنا اطلاع بیشتری در دست نیست (همانجا). تنها یکی از کتیبه‌های کاشی‌کاری رقم «خاک‌نگار مقدم» دارد که نام خاندانی کاشی‌کار است که از سالهای پایانی دورۀ قاجاریه با بازگشایی کارگاه حاج حسین کاشی‌پز مقابل سردر باغ ملی، به کاشی‌کاری پرداختند. حاج حسین آثارش را با عبارتهای «عمل حاجی حسین کاشی‌پز» یا «عمل حاجی حسین کاشی‌چی» رقم می‌زد (مکی‌نژاد، 81، 85). کاشی‌کاری بناهای مشهور تهران چون سردر باغ ملی، سردر کاخ مرمر، عمارت خوابگاه کاخ گلستان، دبیرستان البرز و بسیاری بناهای دیگر، رقم او یا خانواده‌اش را دارد (همو، ۸۳). بعضی از فرزندان و نواده‌های حاج حسین حرفۀ او را ادامه دادند و هنوز هم به همین حرفه اشتغال دارند و آثارشان را با عبارت «ساخت کارخانۀ خاک‌نگار مقدم» رقم زده‌اند (همانجا)؛ ازاین‌رو، می‌توان گفت بعضی کاشی‌کاریهای مسجد باب‌الحق نیز اثر یکی از وارثان حاج حسین است.
اگرچه شواهدی چون ترکیب ساخت‌مایه‌های سردرِ قدیم‌تر حاکی از آن است که مسجد دراصل بنایی آجری بود، در مرمت و بازسازیهای سپسین بدنۀ مسجد را، هم در نمای بیرونی و هم در داخل، با سنگ ــ دست‌کم تا نیمۀ دیوارها به‌صورت ازاره ــ پوشانده‌اند؛ چنان‌که هم‌اکنون بدنۀ میان‌سرا تا ارتفاع دو متر پوشش سنگی دارد و نیمۀ بالایی آجری است؛ کف حیاط نیز پوششی از سنگ سفیدرنگ دارد. دیوارهای درونی شبستان نیز تا ارتفاع ۸/ ۱ متر پوششی سنگی دارد و در بخش بالایی، حاشیۀ سنگی سیاه‌رنگ دیده می‌شود. نیمۀ بالایی دیوارهای داخلی نیز آجری است و روی آن را رنگ سفید زده‌اند (همان، ۹۷). 
تزیین غالب بنای مسجدْ با کتیبه‌هایی کاشی‌کاری است که در زمانهای گوناگون افزوده شده است. مضامین کتیبه‌ها بیشتر شامل آیات قرآنی و احادیثی در گرامیداشت آبادانی مساجد و برپایی نماز است. سردر ورود به میان‌سرای مسجد از کوچۀ شهید رضا پویان چندین کتیبه دارد. بالای سردر، بر لوحی سنگی، با خط نستعلیق چنین نگاشته‌اند: «اللٰهم صلی على محمد و آل‌محمد و عجل فرجهـم/ مرمت ۲۸/ ۲/ ۱۳۷۹». زیـر این لوح، فرورفتگـی و کـاشی‌کاریهـایی وجـود دارد که در قـابی بـا زمینـۀ فیروزه‌ای و نقوش اسلیمی جا گرفته است. داخل این قاب، دو قطعه کتیبه وجود دارد. در کتیبۀ بالایی در قابی کوچک‌تر، بخشی از آیۀ ۱۸ سورۀ توبه (9) به خط ثلث آمده است: «إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ». زیر این کتیبه، درون قابی با لچکیهای سفید، در 4 گوشه با قلمی درشت‌تر و نوعی خط نسخ جدید آمده: «مسجد مرحوم آقا سید اسحٰق، معروف به باب‌الحق». زیر کاشی‌کاری یادشده لوح سنگی باریک دیگری به رنگ سفید وجود دارد و با خط محقق خام‌دستانه‌ای به رنگ سیاه بر آن نوشته‌اند: «انا مدینة العلم و علی علی علی [3 مرتبه] بابها» (مساجد، همانجا، ۹۸). 
سردر دیگر مسجد که به داخل راهرو شبستان راه می‌برد و تزییناتی قدیم‌تر دارد، چنان‌که گذشت، منسوب به بنای اولیۀ مسجد است. این سردر که با ترکیب آجرکاری و کاشی‌کاری تزیین شده است، دو بخش دارد. در میانۀ حاشیۀ آجرکاری‌شدۀ بالایی قابی مستطیل‌شکل و کاشی‌کاری دیده می‌شود که در سطر اول آن، آیۀ ۱۸ سورۀ توبه (9)، «اِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللّٰهِ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ اقَامَ الصَّلاة»، و در سطر دوم ترجمۀ فارسی همان آیه آمده است. پایین حاشیۀ یادشده، قاب‌بندی تودرتویی وجود دارد؛ قابی مستطیلی و درون آن طاق‌نمایی تیزه‌دار که قوسش مطابق قوس در چوبی مسجد است. در حاشیۀ قاب بیرونی، در وسط، کاشی‌ای با رنگی متفاوت هست که بر آن با خط نسخ نوشته‌اند: «بسم الله الرحمٰن الرحیم». دو کتیبۀ قدیم‌تر مسجد که دربرگیرندۀ نام مسجد است، در لچکیهای دو طرف طاق‌نمای همین سردر قرار دارد. رنگ زمینۀ کاشی‌کاری لچکیها لاجوردی است و در میانه‌شان دو قاب کوچک‌تر به رنگ زرد هست و کتیبه‌ها را در این قابها نگاشته‌اند: در قاب سمت راست عبارت «مسجد مرحوم آقا سید اسحاق» و در قاب سمت چپ عبارت «معروف به باب‌الحق» (همان، ۹۷).
داخل مسجد نیز در جاهایی کتیبه‌هایی وجود دارد. بر دیوار میان‌سرا قسمتی از حدیثی منسوب به پیامبر (ص) آمده است: «من ضیّع صلوٰته حشر مع قارون». داخل شبستان بر دیوار غربی حدیثی منسوب به امام صادق (ع) هست: «لا ینال شفاعتنا من استخف بالصلوٰة»؛ بر دیوار شرقی نیز حدیث دیگری از حضرت محمد (ص) وجود دارد: «لیس منی من استخف بالصلوٰة». محراب مسجد تا ارتفاع حدود نیم متر با سنگ مرمر پوشیده شده است و نیمۀ بالایی کاشی‌کاری لاجوردی با کتیبه‌هایی سفیدرنگ به خط ثلث و نستعلیق دارد. کتیبۀ حاشیۀ بیرونی محراب آیۀ ۵ سورۀ بینه (98) و آیۀ ۱۳۲ سورۀ طه (20) است (همانجا). 
در سال ۱۳۵۶ ق (1316 ش)، در کوچۀ سید رضا پویان فعلی سقاخانه‌ای بنا شده (بلاغی، ۱۳) که امروزه به مسجد باب‌الحق منسوب است. این سقاخانه سازه‌ای ساده است و آبگیر و شمع‌خانۀ کوچکی دارد و بااین‌حال اهالی محله به آن علاقه‌مندند («مسجدی ... »، ﺑﺸ ).
مسجد به‌صورت هیئت‌امنایی اداره می‌شود و در دوره‌هایی امامان جماعت و واعظان شناخته‌شده‌ای چون سید احمد شهرستانی، سلطان‌الواعظین شیرازی، حسین خندق‌آبادی و علی‌اکبر ناطق نوری در این مسجد سخنرانی کرده‌اند (مساجد، ۹۸). مسجد باب‌الحق همچنان مؤسسه‌ای فعال است. در ۱۳۹۵ ش در محل همین مسجد حوزۀ علمیۀ مکتب‌الصادق پایه‌گذاری شد («مسجدی»، ﺑﺸ ). همچنین در سـالهای بعد «کـانون فرهنگی ـ تربیتی مهدی موعود (عج)» در محل همین مسجد آغاز به کار کرد و از جملۀ فعالیتهای آن برگزاری کلاسهای آموزش زبانهای آلمانی، انگلیسی و عربی است (همان).

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، ۱۳۶۸ ش؛ اطلس تهران قدیم؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، قسمت غربی و مضافات، قم، ۱۳۵۰ ش؛ شیرازیان، رضا، راهنمای نقشه‌های تاریخی تهران، تهران، 1391 ش؛ قرآن کریم؛ گزارشهای نظمیه از محلات تهران، به کوشش انسیه شیخ‌رضایی و شهلا آذری، تهران، ۱۳۷۷ ش؛ «مسجدی که با ایجاد کانون و حوزۀ علمیه کارهای ماندگار کرده است»، خبرگزاری شبستـان (ﻧﮑ : ﻣﻠ )؛ مسـاجد دیرینه‌سـال تهران، به کـوشش حسن حبیبی، تهران، ۱۳۸۸ ش؛ مکی‌نژاد، حسین، «کاشی‌کاران گمنام دورۀ قاجاریه (۲): خاندان خاک‌نگار مقدم»، گلستان هنر، تهران، ۱۳۸۸ ش، ﺷﻤ ۱۵؛ نقشۀ تهران؛ نیز:

Shabestan, www.shabestan.ir/ detail/ News/ 843100 (acc. Oct. 30, 2022).
صبا مدنی قهفرّخی