امیرسلیمانی، حسینیه

امیرسلیمانی، حسینیه \hoseyniy(y)e- ye amīr soleymānī\، حسینیه‌ای واقع در خیابان بهشت در ضلع جنوبی پارک شهر.
سنگ‌ بنای این حسینیه در 1280 ق به کوشش علیرضا خان عضدالملک (1238- 1328 ق) پسر موسى خان، دایی ناصرالدین شاه، از رجال و صاحب‌منصبان اواخر دورۀ قاجار، گذاشته شد (آدمیت، 173؛ هدایت، 147- 148؛ اعتمادالسلطنه، 40-41، 43، 47، جم‍ ؛ سلیمانی، 109-110؛ نیـز نک‍ : بـامداد، 2/ 435-442؛ محبوبی، 477- 478)؛ امـا فعالیت خود را به‌طور رسمی در 1283 ق با برگزاری مجالس سوگواری آغاز کرد. پس از چندی با درگذشت عضدالملک، کوچک‌ترین فرزند او، امیرمصطفى امیرسلیمانی، ملقب بـه مشیرالسلطنه، عهـده‌دار رسیدگی به کارهای این حسینیه شد. او که مدتی پیش در زمان سلطـان‌علیشـاه گنابادی، از مشـایخ سلسلـۀ نعمت‌اللٰهـی گنابادی، به این سلسله پیوسته بود، به درخواست حاج شیخ محمدحسن گنابادی ملقب به صالح‌علیشاه، حسینیه را به‌طور کامل برای برگزاری مراسم مذهبی، ازجمله عزاداری امام حسین (ع)، و همچنین آیینهای ویژۀ طریقۀ گنابادی وقف کـرد و تولیت و نظارت بر حسینیه و موقوفات آن را به حاج سلطان‌حسین تابنده و پس از او به قطب دیگر این سلسله واگذار نمود. به‌موجب این تصمیم و با تأیید و نظارت متولی، بنای حسینیه گسترش پیدا کرد و بدین ترتیب گنجایش آن تا 3 برابر ظرفیت پیشین افزایش یافت (تابنده، علی، 250-251؛ تابنده، سلطان‌حسین، 417).

حسینیۀ امیرسلیمانی در 9 آذر 1358 ش/ 10 محرم 1400 ق، پس از اتمام مراسم سوگواری سیدالشهدا (ع)، در نیمه‌های شب دچـار آتش‌سـوزی شدید شد. بنـای ساختمان به‌کلی از میان رفت، اما بی‌درنگ به دستور سلطان حسین تابنده، ملقب به رضاعلیشاه، شیخ وقت سلسلۀ نعمت‌اللٰهی گنابادی که در آن زمان در خارج از کشور به سر می‌برد، کار بازسازی و تجدید بنای ساختمان آغاز شد. کلیۀ هزینه‌های مربوط به بازسازی بنای حسینیه از سوی خود رضاعلیشاه و شماری دیگر از منسوبان بـه این طریقه تأمین شد. شکرالله تابنده و علیرضا جذبی (ثابتعلی) سازندگان بنای جدید حسینیه بودند. کار نظارت بر ساخت بنای حسینیه را که تقریباً با همان نقشۀ پیشین انجام شد، محمد هاشمی بیدختی و چند تن دیگر بر عهده داشتند (تابنده، علی، همانجا؛ رحیمی، از مجذوب‌علیشاه ... ، 211، 218). در مدت بازسازی بنا مراسم سوگواری ماههای محرم و صفر در حیاط حسینیه و خانۀ استیجاری مجاور آن برگزار می‌شد (تابنده، علی، 251).
کار ساخت بنای حسینیه پس از دو سال به پایان رسید، و در روز پنجشنبه 21 تیرماه 1361، مصادف با عید فطر، در مراسم ویژه‌ای با سخنرانی رضاعلیشاه گنابادی حسینیه بازگشایی شد و پس از آن، بـار دیگر به فعالیت مستمر دینی خود ادامه داد (رحیمی، دانشنامه ... ، 200).
 بنای حسینیه طی بازسازی به برخی تزیینات معماری آراسته شد که از آن جمله می‌توان به تزیینات ورودی حسینیه اشاره کرد. ورودی این بنا، مزین به کاشیهای آبی‌رنگ است که بالای آن آیاتِ «اُدْخُلوها بِسَلامٍ آمِنیـنَ» (حجر/ 15/ 46) و «ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ اَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها اَوْ مِثْلِها» (بقره/ 2/ 106) به رنگ سفید در پس‌زمینۀ آبی، نقش بسته است. در این طاق‌نما، افزون‌بر نام امام حسین (ع) و نیز نام حسینیۀ امیرسلیمانی، عبارت «هو 121» توجه بیننده را به خود جلب می‌کند.
درِ ورودی این مجموعه آهنی است که مزین به نقش‌برجستـۀ آهنیِ هشت‌پر اسـت. بـالای این در آهنـی، پنجره‌ای مثلثی‌شکل با شیشه‌های مات آبی، سبز و قرمز وجود دارد که در میان آنها 7 دایرۀ بزرگ به رنگ شیشۀ قرمز دیده می‌شود. همچنین بر بالای مقرنسهای مزین به آجرچینی و در گوشۀ سمت چپ و راست آن، عبارت «حسین (ع) مِنّی و اَنا مِنْ حسین (ع)» به خط نستعلیق نوشته شده است («حسینیه ... »، بش‍ ‌). بخشی از بنای اصلی حسینیه به کتابخانۀ آن تعلق دارد، و بخش دیگری از آن به درمانگاهی اختصاص یافته است (نک‍ : دنبالۀ مقاله).

کتابخانه

در بازسازی ساختمان این حسینیه بخشی از فضای آن به خواست رضاعلیشاه گنابادی به کتابخانه اختصاص یافت. بدین ترتیب، کتابخانۀ حسینیۀ امیرسلیمانی در 16 آبان 1361، در طبقۀ دوم ساختمان، در تالاری به مسـاحت 160 مـ2 گشایش یـافت. ایـن کتابخـانه که امروزه نیز مورد استفادۀ پژوهشگران است، دارای حدود 16هزار جلد کتاب در زمینه‌های عرفان، ادبیات، علوم اجتماعی و مانند آن به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسوی است.
منابع موجود در کتابخانۀ امیرسلیمانی که شماری از آنها کتابهای چاپ سنگی و نسخ خطی هستند، از مجموعه‌های شخصی اعضای طریقۀ گنابادی به این کتابخانه اهدا شده‌اند. در نخستین سالهای تأسیس کتابخانه، رضاعلیشاه شخصاً بر امور مربوط به کتابخانه، ازجمله خرید کتابهای تازه‌منتشرشده، رسیدگی می‌کرد. این کتابخانه در 1396 ش حدود 300 نفر عضو داشته است (تابنده، علی، 251-252؛ رحیمی، مصاحبه ... ).
کتابخانۀ امیرسلیمانی دارای یک هیئت امنا و یک هیئت تحریریه است. از وظایف هیئت تحریریۀ این کتابخانه می‌توان به تألیف و نشر آثار عرفانی اشاره کرد. نخستین کتابی که در این راستا و با نظارت این هیئت به نگارش درآمد، کتاب یادنامۀ صالح بود که به مناسبت صدمین سال تولد صالح‌علیشاه گنابادی منتشر شد (تابنده، علی، 252-253).

درمانگاه

از دیگر بخشهای متعلق به این مجموعه درمانگاه خیریه‌ای است که در جنب حسینیه جا دارد و به «درمانگاه صالح» موسوم است. اندیشۀ تأسیس این درمانگاه در 1363 ش شکل گرفت. در خردادماه همان سال فعالیتهای جدی برای تأسیس این نهاد خیریه با ارسال نامه‌هایی به وزارت بهداری و بهداشت آغاز شد.
در آذرماه 1363 وزارتخانۀ مربوطه خواستار مشخص‌کردن چگونگی تأمین هزینه‌های درمانگاه شد و بدین‌ترتیب سلطان‌حسین تابنده (رضاعلیشاه) به‌موجب نامه‌ای، خود عهده‌دار تأمین هزینه‌های احداث و ادارۀ درمانگاه شد و تأکید کرد که در بنیان‌گذاری این درمانگاه هیچ هزینه‌ای به وزارتخانه تحمیل نخواهد شد. او همچنین در خردادماه سال بعد اعضای هیئت امنای منتخب خود را به این وزارتخانه معرفی کرد. هیئت هفت‌نفرۀ مؤسسان عبارت بودند از: محمد تابنده، حسن شفیعیان راد، نصرالله تابنده، محمدحسین خبرۀ فرشچی، محمدنعیم ایرانی، عبدالولی نور و علیرضا مصورعلی (همو، 254-255، 260).
سرانجـام در آذرمـاه 1367 اجازۀ تـأسیس درمانگـاه خیریۀ صالح از سوی وزارت بهداری و بهداشت صادر شـد. در آن زمان درمانگاه فعالیت خود را به‌طور موقت در ساختمان استیجاری واقع در جنوب غربی حسینیه آغاز کرد، و زمینی برای احداث ساختمان اصلی درمانگاه به وزارت بهداری معرفی شد. در پی آن، در 15 اسفند 1367 درمانگاه خیریۀ صالح که به نام صالح‌علیشاه گنابادی، پدر رضاعلیشاه، نام‌گذاری شده بود، در ساختمان موقت به‌طور رسمی گشایش یافت (همانجا).
در تیر 1368، بنایی در خیابان کریم خان زند خریداری، و پس از چند ماه توسط رضاعلیشاه جهت تأمین هزینه‌های درمانگاه وقف شد. در خرداد سال بعد کار ساخت بنای اصلی درمانگاه در زمینی در مجاورت حسینیه به مساحت 248‘1 م‍ـ2 آغـاز شـد و در 1371 ش بـه پایان رسیـد و بدین ترتیب درمانگاه از مکان موقت خود به ساختمان اصلی در 4 طبقه و با زیربنایی به مساحت 378‘1 مـ2 انتقال یافت و به فعالیت خود ادامه داد.
درمانگاه صالح در زمان گشایش دارای بخشهای چشم‌پزشکی، گوش، حلق و بینی، رادیولوژی و آزمایشگاه بود (همو، 255-256). این درمانگاه با داشتن بخشهای متعدد و با بهره‌گیری از دانش پزشکان متخصص، به‌صورت خیریه به درمان بیماران می‌پردازد (حسنلو).

مآخذ

آدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، تهران، 1355 ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجـال ایران، تهران، 1347 ش؛ تابنده، سلطان‌حسین، نابغۀ علم و عرفان، تهران، 1350 ش؛ تابنده، علی، خورشید تابنده، تهران، 1373 ش؛ حسنلو، اسدالله (مسئول روابط عمومی درمانگاه صالح)، مصاحبه با مؤلف؛ «حسینیۀ (خانقاه) امیرسلیمـانی (تهـران، 1280 ق)»، حـروف (مل‍ ‌)؛ رحیمـی ششـده، مرتضى، از مجذوب‌علیشاه کبودرآهنگی تا مجذوب‌علیشاه گنابادی، تهران، 1394 ش؛ همو، دانشنامۀ اهل عرفان، به کوشش محمود پیرهادی تواندشتی، تهران، 1394 ش؛ همو (متصدی کتابخانۀ حسینیۀ امیرسلیمانی)، مصاحبه با مؤلف؛ سلیمانی، کریم، القاب رجال دورۀ قاجاریه، تهران، 1379 ش؛ قرآن کریم؛ محبوبی اردکانی، حسین، تعلیقات بر المآثر و الآثـار (چهل سال تـاریخ ایران، ج 2)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1368 ش؛ هدایت، مهدیقلی، خاطرات و خطرات، تهران، 1361 ش؛ نیز:

Horoof, www. horoof.blogfa.com/ post-79.aspx.
میترا آقامحمدحسنی