امیرسلیمانی ، توران

امیرسلیمانی \amīr soleymānī\، توران، سومین همسر رضا شاه. توران در سال 1282 ش/ 1903 م در عهد مظفرالدین شاه قاجار (سل‍ 1313-1324 ق/ 1896-1906 م) در تهران زاده شد. مادرش شمس‌الملوک منزه‌الدوله نام داشت و پدرش، عیسى خان مجدالسلطنۀ امیرسلیمانی، از خاندان قاجار و پسردایی ناصرالدین شـاه (سل‍ 1264- 1313 ق/ 1848-1896 م) بود (پهلویها، 2/ 3؛ آشفته، 117). توران در مدرسۀ ناموس تهران تحصیل کرد و زبان فرانسه را به‌خوبی آموخت. گفته می‌شود چند کتاب ترجمه‌شده، اما چاپ‌نشده از او به جا مانده است. او را زیبا، خوش‌رو و آداب‌دان وصف کرده‌اند (پهلویها، همانجا، نیز 4؛ معتضد، 127). 
رضا خان سردار سپه در دورۀ تصدی وزارت جنگ در سالهای 1300-1301 ش، برای تثبیت و ارتقای جایگاهش لازم دانست با دختری اشرافی از خاندان قاجار وصلت نماید (آشفته، همانجا). ازاین‌رو، درحالی‌که هنوز با همسر دومش، تاج‌الملوک آیرملو، مادر ولیعهد آینده، در ازدواج بود و از او 3 فرزند داشت، به روایتی، به‌واسطۀ کریم آقا بوذرجمهری، و به روایت دیگر، با واسطه‌گری امیرلشکر خدایار خان، با مجدالدوله، پدربزرگ توران، آشنا شد و از توران امیرسلیمانی، خواستگاری، و در همان سال با او ازدواج کرد (بهبودی، 25؛ طلوعی، 334؛ امینی، 92). 
رضا خان برای ملکه توران ابتدا خانه‌ای در خیابان مؤدب‌الملک، در محلۀ سنگلج، اجاره کرد و هم‌زمان در چهارراه پهلوی (ولیعصر کنونی)، قطعه‌زمینی خریداری کرد و خانه‌ای برای سکونت وی ساخت (بهبودی، همانجا). در اردیبهشت 1302، تنها فرزندشان غلامرضا به دنیا آمد (همانجا؛ گاهنامه ... ، 1/ 27). زندگی رضا خان و توران دوام چندانی نداشت و در خرداد 1302، به جدایی انجامید. توران پس از جدایی، تا درگذشت رضا شاه در ژوهانسبورگ با فرزندش غلامرضا در یکی از عمارتهای درباری زندگی می‌کرد و هنگامی‌که رضا شاه در تبعید به سر می‌برد، بنابر مقرری‌ای که رضا شاه تعیین کرده بود، ماهانه مبلغ 000‘4 ریال دریافت می‌کرد. گفته می‌شود علت اصلی این جدایی، عدم اطلاع تاج‌الملوک (ملکۀ مادر) از ازدواج دوبارۀ رضا خان، و سپس مخالفت شدید وی با این وصلت و ناسازگاریهای او با توران بوده است (پهلویها، همانجا، نیز 1/ 199؛ امینی، 92-93؛ آشفته، همانجا). ملکه توران اندکی پس از درگذشت رضا شاه در 1324 ش، با بازرگانی ثروتمند به نام ذبیح‌الله ملک‌پور ازدواج، و عمارت درباری‌ای را که در آن زندگی می‌کرد ترک کرد. 
ذبیح‌الله ملک‌پور، از اعضا و گردانندگان انجمنهای فراماسونری در ایران، ازجمله بنیان‌گذار باشگاه خورشید تابان بود (پهلویها، 2/ 4، 6؛ رائین، 3/ 427). گویا گاهی جلسات این انجمنها در خانۀ مشترک ملکه توران و ملک‌پور برگزار می‌شد (پهلویها، همانجا). بنابر اسناد و دست‌نوشته‌های ملکه توران، در پی چندین مورد تخلف مالی ملک‌پور، دربارۀ او شکایتهایی به ریاست بازرسی دربار رسیده بود (همان، 2/ 62، 63). این ازدواج تا زمان درگذشت ملک‌پور دوام داشت (امینی، 94). توران امیرسلیمانی در 1356 ش، به همراه دخترش به آلمان رفت و در 1373 ش، در خانۀ سالمندانی در پاریس درگذشت. گویا رابطۀ غلامرضا پهلوی با توران سرد و غیر دوستانه بود و در سالهای پایانی عمر، ملکه توران هیچ نوع حمایتی از فرزندش دریافت نمی‌کرد (امینی، همانجا؛ پهلویها، 2/ 8- 9). 
ملکه توران مطالب ترجمه‌شده‌ای از زبان فرانسه داشت که گویا منتشر نشدند و همچنین دست‌نوشته‌هایی از او به جا مانده که شامل نامه‌هایی به فرزندش غلامرضا، رویدادهای دربار، اسناد مالکیت و طرحهای اجرانشدۀ اوست. این دست‌نوشته‌ها هم‌اکنون در مرکز مطالعات تاریخ معاصر ایران نگهداری می‌شود؛ اما یادداشتهای سالهای 1300 تا 1313 ش او مفقود شده، و فقط یادداشتها و اسناد دورۀ پهلوی دوم موجود است (معتضد، 111، 127؛ پهلویها، 2/ 3- 9). 
برپایۀ اسناد یادشده، ملکه توران در 1318 ش، قریۀ علی‌آباد، از دهات پدربزرگش را برای حفاظت از منابع خانوادۀ خودش، و با دریافت اعتبار از بانک سپه با مساعدت محمدرضا پهلوی ــ که در آن زمان ولیعهد بـود ــ خریداری کـرد. همچنین در 1339 ش، در جریـان واگذاری املاک سلطنتی در مازندران به درباریان، زمینهای دهستان ایزده، از توابع آمل، را به مبلغ 300هزار تومان خریداری کرد (همان، 2/ 8، 9). 
توران امیرسلیمانی و ذبیح‌الله ملک‌پور را زمانی جزو نیکوکاران جنوب تهـران می‌دانستند («مسجد ... »، بش‍‌ ). این دو در 1338 ش، بانی ساخت مسجدی در جادۀ سابق آرامگاه حضرت عبدالعظیم (ع) ــ بزرگراه شهید رجـایی کنونی ــ شدند که امروز مسجد ولی‌الله اعظم نـام دارد (همان). این مسجد پیش از انقلاب اسلامی، به نام ملکه توران مشهور بود و پدر توران، عیسى امیرسلیمانی، در آنجا دفن شده است (بلاغی، 12). بنای مسجد طرح نادری دارد و متشکل از 3 حجم کشیدۀ مدور است که در زاویه‌ای °120 نسبت به یکدیگر قرار دارند و در محل تقاطع آنها گنبدخانۀ مسجد واقع است. گنبد مسجد 3 مناره، و محیط داخلی آن کاشی‌کاری و تزیینات مفصلی دارد؛ ازجمله کاسه‌سازی نفیس زیر گنبد. افزون‌بر شبستان و نمازخانه، در این مسجد امکانات دیگری چون تالار اجتماعات و پذیرایی، آشپزخانه و شبستان زنانه به‌صورت جداگانه ساخته شده است («مسجد»، بش‍‌ ). برپایۀ وقف‌نامۀ مسجد، متولیان آن باید مجتهدان جامع‌الشرایطی باشند که مرجع تقلید وقت آنها را منصوب می‌کند (همان). 
همچنین در سال 1353 ش، ملکه توران برای طراحی و احداث شهرکی به نام توران‌شهر در جنوب تهران با معماری آلمانی، به نام مهندس رودلف بوکه، قرارداد بسته بود؛ اما اختلاف در قرارداد با طرف آلمانی، اجرای طرح را به تأخیر انداخت و با وقوع انقلاب اسلامی، اجرای طرح به‌کلی متوقف شد (پهلویها، 2/ 9، 65). برپایۀ این قرارداد (نک‍ : همان، 2/ 63-64)، اجرای کامل ساختمانی به مساحت 7/ 0 کمـ2 در زمینـی در جنوب تهران به شرکت آلمـانی واگذار شده بود. در شرق خط راه‌آهن تهران ـ ری، مالک زمین نیز توران امیرسلیمانی بود. بنا بود نقشه‌های ساختمانی در مدت 4 ماه آماده شود و افزون‌بر رعایت مقررات ساختمانی شهرداری تهران، شرط شده بود که مسجدی که پیش از آن با حمایت توران امیرسلیمانی در همان محل ساخته شده بود، به‌طور مجسم در نقشۀ شهر قرار گیرد (همان، 2/ 64-65). این مسجد گویا همان مسجد ولی‌الله اعظم کنونی است. 
گویا در همان زمان، رودلف بوکه ویلایی نیز برای توران امیرسلیمانی طراحی کرده بود. ویلای یادشده محل زندگی امیرسلیمانی در شمال تهران، در خیابان پسیان، در محلۀ زعفرانیه بود و در تیر 1395، به‌رغم برخورداری از ارزشهای هنری و معماری تخریب شد («خانه ... »، بش‍‌ ). 

 مآخذ

آشفته، محمدجواد و فاطمه یعقوبی، «مطالعۀ زندگی چهارگانۀ رضا شاه پهلوی»، پژوهش ملل، تهران، 1396 ش، دورۀ 3، شم‍ 25؛ امینی، علی، «همسران رضا شاه»، فردوسی، تهران، 1389 ش، شم‍ 87؛ بلاغـی، عبـدالحجـت، تـاریخ تهـران، «قسمـت جنوبی و مضافات»، قم، 1350 ش؛ بهبودی، سلیمان، بیست سال با رضا خان میرپنج، به کوشش غلامحسین میرزا صالح، تهران، 1364 ش؛ پهلویها، تهران، 1378 ش؛ «خانۀ ملکه توران: رودلف بوکه و گفت‌وگوی کـالبدی شرق و غرب»، اتوود (مل‍‌ )؛ رائیـن، اسماعیل، فراموش‌خانه و فراماسونری در ایران، تهـران، 1357 ش؛ طلوعی، محمود، پدر و پسر، تهران، 1372 ش؛ گاهنامۀ پنجاه سال شاهنشاهی پهلوی، تهران، 1350 ش؛ «مسجد ولی‌الله اعظم عجل‌الله تعالى فرجه الشریف»، جامعۀ علمیۀ امیرالمؤمنین (ع) (مل‍‌ )؛ معتضد، خسرو، تاجهای زنانه، تهران، 1387 ش؛ نیز: 

Etoood, www. etoood. com/ NewShow.aspx?nw=5619 (acc. Jan. 21, 2023); JEA, www.jea.ir/ tabid/ 98/ Default. aspx (acc. Jan. 22, 2023). 
فیروزه ملایری