امیرخسرو افشار، خانه

امیرخسرو افشار، خانه \xāne-ye amīr xosrow-e afšār\، بنایی مسکونی متعلق به اوایل دورۀ پهلوی اول، واقع در خیابان انقلاب اسلامی (شاهرضای سابق)، خیابان خاقانی، مقابل دانشگاه تربیت معلم (دانش‌سرای عالی سابق و خوارزمی امروز). این بنا در تاریخ 23/ 6/ 1377 ش، به شمارۀ 126‘2 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
براساس اطلاعات مندرج در گزارش ثبتی این بنا که توسط سازمان میراث فرهنگی تهیه شده، ساختمان متعلق به امیرخسرو افشار، وزیر امور خارجۀ ایران در واپسین سال رژیم سلطنتی پهلوی است. پدر وی، علی‌اکبر سیف‌السلطنه، و مادرش از خاندان مستوفی بود.
امیرخسرو افشار در سال 1296 ش/ 1917 م، در شمیران به دنیا آمد؛ تحصیلات متوسطه را در کالج البرز گذراند و سپس راهی اروپا گردید. او لیسانس علوم بازرگانی خود را از دانشگاه ژنو دریافت کرد و در 1320 ش، وارد وزارت خارجه شد. افشار فعالیت خود را در وزارت خارجه با سِمت کارشناسی آغاز کرد و به‌تدریج، مدارج ترقی را پیمود. او در 1336 ش، وزیرمختار ایران در لندن، و در 1340 ش، سفیر ایران در آلمان غربی شد و دو سال بعد، به مقام سفارت در پاریس رسید. در 1348 ش، او سفیر ایران در لندن شد و ریاست هیئت نمایندگی ایران در شورای امنیت سازمان ملل متحد را بر عهده داشت. در 1354 ش با سمت سفیرکبیر، در دربار مـأموریت یـافت تا مقدمات جشنهای مربوط به پنجاهمین سال سلطنت پهلوی را تهیه و تدارک ببیند. بدین منظور، او طی سفری به لندن، بسیاری از اسناد مربوط به روابط دو کشور را به ایران بازآورد (عاقلی، 1/ 157).
افشار در سال 1357 ش، در کابینۀ شریف امامی به وزارت امور خارجه نائل شد. در کابینۀ بعدی که به ریاست ارتشبد غلامرضا ازهاری تشکیل شد، او همچنان در سمت وزارت امور خارجه باقی ماند. وی در دی‌ماه 1357 از سمت وزارت کناره‌گیری، و چند روز پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران را ترک کرد. در 1358 ش، رابطـۀ استخدامی افشار قطع شد و تا پایان عمر در خارج از ایران به سر برد. او در 1378 ش در انگلستان درگذشت. 
افشار طی 37 سال فعالیت در وزارت امورخارجه، موفق به دریافت نشانهای درجۀ دوم و اول همایون، درجۀ سوم تاج، درجۀ اول از اتریش، و درجۀ اول از لندن شد (موجانی، 84؛ عاقلی، همانجا). 
خانۀ امیرخسرو افشار ازجمله بناهایی است که در پی احداث نخستین خیابانها در دورۀ تجددگرایی پهلوی اول ساخته شد؛ خیابانهایی که پس از حذف حصار ناصری از گرداگرد دارالخلافۀ قدیم، و با توجه به نیاز جدید شهر، یعنی وجود فضای کافی برای رفت‌وآمد خودروها احداث گشت. در این دوره، با توجه به تغییر الگوی بناهای مسکونی از درون‌گرا به برون‌گرا، ساختمانهایی به منصۀ ظهور رسید که با قرارگیری در بدنۀ گذرگاهها و خیابانها، پوستۀ خارجی شهر در بخشهای نوبنیاد را تشکیل می‌داد. این ساختمانها گرچه به پیروی از شرایط درحال‌تغییر آن روزگار دچار دگرگونیهایی شدند، اما همچنان از عناصر معماری سنتی، به‌ویژه در نماسازی داخلی ‌و ‌خارجی بنا برخوردار بودند. به این معنا، این دست ساختمانها، آخرین نسل از ساختمانهای مسکونی با معماری سنتی هستند که صاحبان آنها با آغوش باز و به‌فراخور حال و سلیقه‌شان، اجازه داده‌اند مظاهری از معماری مدرن در بنا راه یابد.

این خانه به‌لحاظ موقعیت قرارگیری و ویژگیهای سبکی، جزو بناهای هویت‌ساز منطقه به شمار می‌رود. نمای ساختمان با به‌نمایش‌گذاشتن ویژگیهای سبکی دورۀ پهلوی اول در بدنۀ خیابان خاقانی، که خود در همین دوره متولد شده و دربردارندۀ مجموعه‌ای از بناهای متعلق به این سبک است، و نیز به‌سبب همسایگی با ساختمان دانشگاه تربیت معلم ــ اثر مـارکف ــ بر غنای معمـاری منطقه افزوده است.
ساختمان اصلی و قدیمی این خانه که در سال 1377 ش، در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود، در 1380 ش، توسط شهرداری تهران تخریب شد. پس از وقوع این حادثه، اعتراضها و پیگیریهای سازمان میراث فرهنگی و مدیریت وقت ادارۀ کل میراث استان تهران منجر به بازسازی بنا گردید؛ گرچه تمامی ظرافتهای به‌کاررفته در ساختمان قدیمی، در بنای نوساز لحاظ نشد. در این بازسازی، ساختمانی نواری‌شکل نیز در یک طبقه، در ضلع شرقی حیاط ساخته شد.
خانۀ امیرخسرو افشار در حال حاضر، در تملک شهرداری است و امروزه (1395 ش) از آن به‌عنوان «دفتر سامان‌دهی و حمایت از تشکلهای مردم‌نهاد» استفاده می‌شود. گفتنی است به‌سبب ممانعت این نهاد برای بازدید از ساختمان، امکان تهیۀ گزارش از وضعیت کنونی بنا فراهم نگردید و بیشتر به اطلاعات مندرج در گزارش ثبتی مربوط به سال 1377 ش بسنده شده است.

معماری بنا

زمین این بنا به‌صورت عرصه‌ای مربع‌شکـل، بـا وسعـت 650‘1 مـ2 اسـت. بنـا در گوشـۀ شمال غربی عرصه واقع شده است. در سرتاسر جبهۀ شمالی عرصه، ساختمانی نواری‌شکل به‌عنوان سرای خدمه استقرار یافته است. سرای خدمه، ساختمانی یک‌طبقه، دارای پوشش شیروانی یک‌شیبه است. این بخش شامل اتاق مستخدم، آشپزخانه و پارکینگ با ورودی مستقل از داخل خیابان خاقانی است.
ساختمان اصلی در دو طبقه، بـا زیربنای کل 278 مـ2 ساخته شده است. بدین ترتیب، بنا نسبت به مساحت عرصه، بخش کوچکی را اشغال کرده است. ساختمان در ترازی بالاتر از سطوح اطراف جا دارد. این اختلاف نسبت به کف معبر 20+ و نسبت به کف حیاط 60+ سانتی‌متر است ( خانه ... ، بش‍‌ ). پوشش بنا به‌صورت شیروانی اجرا شده، و بازشوها از جنس چوب است. ورودیهای چهارگانۀ ساختمان در جبهه‌های شمالی، غربی و جنوب شرقی تعریف شده‌اند. در جبهۀ غربی بنا، دو ورودی در نظر گرفته شده که یکی مختص پارکینگ، و دیگری برای ورود به عرصه است. ورودی سوم در جبهۀ شمالی، حد فاصل ساختمان خدمه و ساختمان اصلی قرار دارد. ورودی جنوب شرقی نیز دسترسی به ساختمان اصلی را فراهم می‌کند.
پلان بنا، زمینه و فرمی آزاد دارد. آزادبودن بنا از اطراف، و نیز تعدد پنجره‌هایی که در تمام سطوح نما تعبیه شده‌اند، دلیلی بر تأکید و توجه به برون‌گرایی است. پلان، دو طبقۀ منطبق بر هم است و در هر طبقه، 4 اتاق قرار دارد. فضاهای طبقۀ اول با کاربری عمومی به‌عنوان نشیمن و پذیرایی تعریف شده‌اند؛ در طبقۀ بالا، فضاها خصوصی‌ترند. در تعریف پلان، روابط فضایی و تناسبات خانۀ درون‌گرای سنتی مورد نظر نبوده، اما در تزیینات و نوع پوشش بیشتر بخشهای خانه از الگوی سنتی ایرانی استفاده شده است.
بنا در وضعیت اولیه، دارای تزیینات آینه‌کاری در قالب ترنج‌اندازی در سقف اتاق پذیرایی طبقۀ اول، اجرای پیش‌بخاری مزین به آینه‌کاری، گچ‌بری و مقرنس در این اتاق، و قطاربندی گچی در گلویی دیوارها بوده است. همچنین پوشش بیشتر فضاها با استفاده از تیرآهن یا تیرچوبی به‌صورت تخت اجرا شده بودند و اتاق غربی طبقۀ اول پوشش گلودرهم (متقاطع چهاربخشی) داشته است. به‌سبب عدم امکان بازدید از وضعیت موجود ساختمان، از تزیینات و نوع اجرای پوششها پس از بازسازی بنا آگاهی نداریم؛ گرچه انتظار می‌رود همـانند وضعیت نخستین بازسازی شده باشد.
ساختمان الحاقی بر محور عمودی گسترش یافته، و معماری آن هماهنگ با ساختمان خانه است. این بخش به‌شکل فضایی یکپارچه است که از آن به‌عنوان آمفی‌تئاتر استفاده می‌شود. ساختمان الحاقی دارای یک ورودی از داخل حیاط و یک رواق کم‌عرض است. در ادامۀ این ساختمان، و در ضلع جنوبی حیاط ساختمان کوچک دیگری احداث شده است (خانۀ ... ، بش‍‌ ).
نمای ساختمان در جبهه‌های غربی، جنوبی و شرقی قابل مشاهده است. نمای شمالی به‌سبب نزدیکی به سرای خدمه، مهجور واقع شده است و رخ خوانا ندارد. شمـایل کلی ساختمان تحت تأثیر خطوط افقی و قوسهای ایرانی نماست. نمای کلی ساختمان به ارتفاع یک طبقه، تا کمر بنا، از آجر پوشیده شده است. رگ‌چینی آجرها به شیوه‌ای است که پس از چند ردیف آجرچینی، دو ردیف آجر پس نشسته، و درنتیجه، شیارهای عمیق افقی در سرتاسر سطح آجری نما ایجاد نموده است. ترکیب این خطوط افقی با حرکت عمودی پنجره‌ها که به تیزۀ تند قوس ختم می‌شوند، حال‌وهوای خوشایند ایرانی به بنا بخشیده است. افزون‌براین، چارکه‌کشی اطراف قوسها و ایجاد قاب در اطراف نورگیرهای نما، از دیگر خطوط مؤثر در نما به شمار می‌رود.
بنای کنونی فاقد تزیینات در نمای بیرونی است و تنها جلوۀ مختصر تزیینی آن مربوط به اجرای یک رشته قطاربندی گچی در قسمت رخبام ساختمان است. ساختمان قدیمی دارای تزیینات کاشی‌کاری معرق هفت‌رنگ در پشت بغل پنجرۀ نمای جنوبی و نغولهایی بود که به‌صورت کتیبه‌های چهارگوش در قسمت زیرین پنجره‌ها کار شده بودند. اکنون بدل کاشی‌کاری قدیمی در پشت بغل طاقهای رواق ساختمان الحاقی اجرا شده است. رواق الحاقی درمجموع، 8 دهانه طاق با قوس جناغی دارد که در دو طرف در ورودی امتداد یافته‌اند (طایفه).

مآخذ

خانۀ امیرخسرو افشار، گزارش ثبتی، سازمان میراث فرهنگی؛ طایفه، سیما، تحقیقات میدانی؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجـال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380؛ موجانی، علی و باقر سخایی، فرهنگ رجال و کارگزاران دیپلماسی ایران، تهران، 1391 ش. 

سیما طایفه