امیرآباد

امیرآباد \amīr-ābād\، قریه‌ای در شمال تهران دورۀ ناصری، و امروزه یکی از محلات تهران.
جای‌گرفتن کوی دانشگاه تهران و شماری از دانشکده‌ها و مراکز علمی دانشگاه تهران، منطقۀ امیر‌آباد را از دورۀ پهلوی به منطقه‌ای دانشگاهی تبدیل کرده است.
در اوایل دورۀ ناصری، این املاک و اراضی متعلق به میرزا تقی خان امیر‌نظام (امیرکبیر) بوده است و ازاین‌رو امیر‌آباد خوانده شده است. پس از مرگ امیر‌کبیر، شیخ عبدالحسین تهرانی که از سوی ‌امیر به‌عنوان وصی تعیین شده بود، 6 دانگ قریۀ امیر‌آبـاد را از جانب ورثـۀ امیر به ناصر‌الدین شـاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848- 1896 م) به قیمت 200 تومان فروخت و این قریه در شمار املاک دیوانی در‌آمد.
حدود امیر‌آباد دورۀ ناصری، از شرق به اراضی عباس‌آباد و باغ ایلخانی‌‌‌‌‌‌، از جنوب به نهر [کرج؟]، از غرب به رودخانۀ ونک و از شمال به 3 قریۀ ونک محدود می‌شد ( کتابچه ... ، 38؛ اعتماد‌السلطنه‌، 122). اردوی ناصر‌الدین شاه در مسیر حرکت به سمت غرب کشور، گاه در این محل بر پا می‌شد (نور‌بخش، 2/ 694). امیرآباد در نقشه‌های دوران قاجار مستطیل‌شکل ترسیم شده، و از شمال بـه جنوب حدود دو برابر باغ نگارستان وسعت داشته است. در‌ازای آن در حدود دو کمـ ، و پهنای آن یک کمـ ، نوشته شده است (ستوده، 1/ 114؛ معتمدی، 361؛ قس: خالقی‌مقدم، بش‍ ).
در امیر‌آباد قناتی بود که 4 سنگ آبدهی داشت. آب این قنات درحدود یک‌فرسنگی شمال تهران عهد ناصری‌ آفتابی‌، و سپس از جانب شمال غربی وارد تهران می‌شد (کیهان، 2/ 322).
پس از اشغال ایران توسط نیروهای متفقین در 1320 ش/ 1941 م، نیروهای آمریکایی در امیر‌آباد مستقر شدند. تا پیش از آن تاریخ، در پایین‌دست مظهر قنات امیر‌آباد باغچه‌هایی وجود داشت و پایین این باغچه‌ها کشتزارهایی بود که در آنها گندم و جو کاشته می‌شد. زیر‌دست این کشتزارها در سمت شرق آبادی، استخری بود که بعد‌ها در زمان استقرار آمریکاییها تغییراتی در آن داده شده بود. زمینهای غرب این استخر و جنوب کشتزارها، توتستان بود.
در آن زمانها، در محدودۀ زمینهای امیر‌آباد، دو قلعه و باغ به نامهای قلعه و باغ بالا، و قلعه و باغ پایین وجود داشت. قلعه و باغ پایین کوچک‌تر از قلعه و باغ بالا بود و در بیرون باغ پایین و در گوشۀ جنوب غربی آن، آسیابی وجود داشت که تا پیش از 1320 ش به کار بود. نزدیک آسیاب، قهوه‌خانه‌ای دایر بود که مسافران فرحزاد که با اتوبوس یا خودروهای سواری از این راه عبور می‌کردند، در آنجا استراحت می‌کردند و سپس به راه خود ادامه می‌دادند. در اواخر دورۀ پهلوی اول، ارتش در بخش غربی زمینهای امیر‌آباد، میدان تیری با آماجهای ثابت برای آموزش تیر‌اندازی به سربازان هنگ سوارۀ جمشیدیه احداث کرد؛ همچنین ساختمانی برای استراحت افسران و نیز در نزدیکی میدان تیر، سدی برای برگرداندن سیلابهای بهاری درۀ اوین ساخته شده بود که سیلابهای این دره را به طرف جنوب غربی تهران هدایت می‌کرد. از دیگر تأسیسات ارتش ایران در دورۀ پهلوی اول در امیر‌آباد، 13 دستگاه ساختمان آجری بود که شماری از آنها به‌سبب آشفتگیهای ناشی از اشغال ایران نیمه‌کاره رها شده بود.
در دورۀ استقرار نیروهای آمریکایی در امیر‌آباد (اواخر سال 1320 تا آذر 1324)، تأسیسات و ساختمانهای متعددی ساخته شد که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از: تصفیه‌خانه‌ای در نزدیکی مظهر قنات امیر‌آباد، با دو موتور و 7 صافی که در شبـانه‌روز حدود 400 م‍‍‍ـ3 آب را تصفیه می‌کـرد؛ منبع یا آب‌انباری در جلو تصفیه‌خانه؛ یک کارخانۀ برق شامل 5 موتور برق؛ یک کارخانۀ یخ‌سازی که در شبانه‌روز حدود 000‘36 کیلوگرم یخ تولید می‌کرد؛ یک دستگاه ساختمان بزرگ برای تئاتر و سینمای زمستانی که در کنار آن محوطه‌ای هم برای تئاتر و سینمای تابستانی بود؛ یک ساختمان بزرگ که مرکز تعمیر وسایل نقلیۀ موتوری بود؛ یک استخر کاشی‌کاری‌شده با چند دستگاه ساختمان رخت‌کن زیر آن؛ 5 ساختمان U شکل که هرکدام از آنها 14 اتاق و یک دستگاه حمام و یک دستگاه روشویی داشت؛ 12 دستگاه ساختمان بهداری؛ 52 دستگاه ساختمان کوچک؛ و گورستانی برای کشته‌شدگان نیروهای آمریکایی که بر گرد آن دیواری از سنگ بنا شده بود. مدفونان این گورستان، پس از آنکه امیرآباد به دانشگاه تهران واگذار شد، با هواپیما و کشتی به آمریکا انتقال داده شدند (نک‍ : ستوده، 1/ 114-116).
پس از پایان‌یـافتن جنگ، دانشگاه تهران، امیرآباد را به‌دلیل وسعت و نزدیکی به دانشگاه برای ایجـاد شهرکی دانشگاهی از محمد‌رضا پهلوی درخواست کرد؛ از‌این‌رو، 868‘150 مـ2 از زمینهـای امیر‌آبـاد بـه دانشگـاه تهـران واگذار، و پس از تخلیۀ امیر‌آباد از نیروهای آمریکایی، تأسیسات آنها خریداری شد و در اختیار دانشگاه تهران قرار گرفت و از‌آن‌پس، کوی دانشگاه تهران نامیده شـد (سیاسی، 172-174؛ نوربخش، 2/ 698؛ محبوبی، 457). پس از آن، تأسیساتی در امیر‌آباد به وجود آمد که مهم‌ترین آنها عبارت اند از: ایستگاه تحقیقات جوی، مرکز مطالعات خورشیدی، مرکز تحقیقات انرژی اتمی، مرکز تحقیقات مخابرات، مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران، آزمایشگاه مکانیک خاک، دانشکده‌های فنی و اقتصاد دانشگاه تهران، بیمارستان تخصصی قلب امیرکبیر، و بیمارستان شریعتی (نک‍ : معتمدی، 361).
در نقشۀ تهران مربوط به سال 1354 ش، محدودۀ امیر‌آباد از تپه‌های آن که امروزه به بزرگراه آیت‌الله حکیم منتهی می‌شود، تا میدان 24 اسفند (انقلاب کنونی) است.
از دورۀ ناصری قور‌خانه‌ای در جنوب شرقی امیر‌آباد وجود داشت که تا سال 1326 ش، 4 انبار دیگر به نام ‌قزل‌قلعه بدان افزوده شد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) یکی از این قلعه‌ها را به زندان بدل ساخت که به زندان قزل‌قلعه معروف بود. در این زندان، مخالفان رژیم سابق دوران محکومیت خود را می‌گذراندند. این زندان پس از پیروزی انقلاب اسلامی تخریب، و در بخشی از زمینهای آن میدان میوه و تره‌بار تأسیس شد. در جای یکی دیگر از این قلعه‌ها، هم‌اکنون ساختمان وزارت کشور بر پاست (ستوده، 1/ 113؛ نوربخش، 2/ 695). امیر‌آباد بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، به کارگر شمالی تغییر نام داد.

مآخذ

اعتماد‌السلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1374 ش، ج 1؛ خالقی‌مقدم، محمـد، «مدنیت مردم تهران در محلۀ امیر‌آباد بروز اجتماعی می‌یابد!»، ایران‌شناسی ـ قوم‌شناسی ـ جامعه‌شناسی (مل‍ )؛ ستوده، منوچهر، جغرافیای تاریخی شمیران، تهران، 1381 ش؛ سیاسی، علی‌اکبر، گزارش یک زندگی، تهران، 1386 ش؛ کتابچۀ قبالجات خزانۀ مبارکه، املاک حاج میرزا آقاسی، خالصه‌جات و موقوفات دیوان اعلى، به کوشش بهمن بیانی و منصوره اتحادیه، تهران، 1387 ش؛ کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، 1311 ش؛ محبوبی‌اردکانی، حسین، تاریخ تحول دانشگاه تهران و مؤسسات عالی آموزشی ایران، تهران، 1350 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش؛ نوربخش، مسعود، تهران به روایت تاریخ، تهران،1381 ش؛ نیز:

Drmkhm, www.drmkhm.blogfa.com/ post-355.aspx.
افسون وفا‌دوست