امیر، سرا و بازار

امیر، سرا و بازار \sarā va(o) bāzār-e amīr\، مجموعه‌ای تجاری در شرق بازار تهران که به خواست امیرکبیر، و به‌صورت کاروان‌سرا و بازار بنا شد. کاروان‌سرای امیر در گذر زمان، با نامهایی همچون کاروان‌سرای اتابکیه، کاروان‌سرای دولتی و سرای امیر شهرت یافت. 
بافت سنتی بازار تهران در حصار قدیم شاه‌تهماسبی، با الگویی متعارف ــ که در دیگر شهرهای اسلامی نیز سابقه داشـت ــ از ارگ سلطنتـی آغـاز می‌شد و تـا یکـی از دروازه‌های شهر (دروازۀ عبدالعظیم) ادامه می‌یافت. در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار و به هنگام صدارت میرزا تقی خان امیرکبیر، بازار تهران با خواست و نظارت امیرکبیر، از جانب غربی آن در محدودۀ امامزاده زید گسترش یافت. مهم‌ترین مجموعه از این طرحِ گسترش، بنای کاروان‌سرای بزرگی بود که در ضلع جنوبی امامزاده زید جای گرفت و زمین آن متعلق به حاج محمدمهـدی ملک‌التجـار بـود (وقـایع ... ، شم‍ 35، ص 2) و بـاآنکـه روزنـامۀ وقایع اتفاقیـه (شم‍ 4، ص 2) بنـای کاروان‌سرا را متعلق به امیرکبیر معرفی کرده است، اما چنین می‌نماید که هزینۀ ساخت کاروان‌سرا نیز توسط ملک‌التجار تأمین شده بود (بامداد، 3/ 141؛ نیز نک‍ : دفتر ... ، 337-340). 
کاروان‌سرای جدید، سرای اتابکیه نام گرفت. پس از چندی، هنگامی‌که امیرکبیر از صدارت برکنار شد و به قتل رسید، نام آن به کاروان‌سرای دولتی تغییر یافت و دیگر بار در اواخر دورۀ ناصری، نام سرای امیر به آن دادند و ازآن‌پس تاکنون بدین نام خوانده می‌شود.
ساخت مجموعۀ سرای امیر در سالهای 1266-1267 ق صورت گرفت. این مجموعه یک حیاط اصلی، چند دالان و دو بارانداز به‌صورت حیاط فرعی در دو گوشۀ غربی داشت و درمجموع، دارای 336 حجره در دو طبقه بود (اعتمادالسلطنه، المـآثر ... ، 90). بعدها در دورۀ مظفری، ملک‌التجار در وسط حیاط اصلی، دکه‌ها و دکانهایی را بنا نهاد که تابه‌امروز بر جای است (مخبر همایون، 137). ساختمان الحاقی وسط حیاط اصلی باعث شد که بخش شمالی حیاط به نام حیاط اول، و بخش جنوبی آن به نام حیاط دوم شهرت پیدا کند. امروزه بارانداز ضلع شمالی جای خود را به ساختمانی نوساز به نام پاساژ امیر داده، و بارانداز ضلع جنوبی نام حیاط سوم را بر خود گرفته است.
فعالیت اصناف در سرای امیر بلافاصله پس از پایان کار ساختمان بنـا آغاز گشت. روزنامۀ وقایع اتفـاقیه (شم‍ 6، ص 2) در این باره نوشت: «به قسمی این کاروان‌سرا خوب ساخته شده است که تجار در گرفتن حجرات آن با هم مناظره و حرف دارند». آقا مهدی ملک‌التجار پس از افتتاح بازار و سرای امیر یک ثوب جبۀ ترمه به‌عنوان خلعت دریافت کرد (همان، شم‍ 37، ص 2). هزینۀ ساخت سرای امیر را حدود 30هزار لیرۀ انگلیس و برابر با 60هزار تومان برآورد کرده‌اند (آدمیت، 342). 
مالکیت سرای امیر با گذر زمان در میان اشخاص مختلف تقسیم شد. در دورۀ مظفری، این سرا 3 مالک عمده داشت: محسن خان معین‌الملک، پسر امین‌الدوله؛ زیور خانم، دختر پاشا خان امین‌الدوله و همسر ابراهیم میرزا مشکات‌الدوله؛ و حاج محمدکاظم ملک‌التجار (مخبر همایون، همانجا؛ بامداد، 1/ 201). 
بنـابه گزارشـی (نک‍ : ملک‌المورخین، 2/ 794)، دختـر پاشا خان امین‌الدوله سهم خود را از سرای امیر به محسن خان امین‌الدوله (معین‌الملک سابق) فروخته بود. در 1323 ق، حاج محمدکاظم ملک‌التجار مدعی بخشهایی از سرای امیر شد و در محوطۀ حیاط بنایی ساخت. سعدالدوله وزیر تجارت، در پی اعتراض مالکان سرا، دستور داد که 100 نفر فراش در سرای امیر، ساختمان نوبنیاد را خراب کنند. بااین‌حال، ادعای محمدکاظم ملک‌التجار در مالکیت سرای امیر به‌کلی از میان نرفت. قهرمان میرزا سالور (نک‍ : 7/ 5223)، در سخن از مرگ حاجی محمدکاظم ملک‌التجار اشاره کرده است که نیمی از سرای امیر را ملک‌التجار مدعی شد و سرانجام، به مالکیت خود درآورد. 
طبق گزارشی مربوط به 1336 ق، وکیلی به نام حاج محمد معین‌السادات، که به امور مالی و حقوقی حاج محمدکاظم ملک‌التجار رسیدگی می‌کرد، مدعی شد که بابت حق‌الوکاله، مبلغ 000‘1 تومان از ملک‌التجار طلب دارد و بنابر حکم محکمه، بخشی از سرای امیر را که متعلق به ملک بود، به مالکیت خود درآورد. چون حاج محمدکاظم ملک‌التجار در همین سال درگذشت، این مسئله را یکی از عوامل مرگ او برشمرده‌اند (کمره‌ای، 1/ 259-260). بعدها کسانی دیگر، همچون فخرالدوله، همسر محسن خان امین‌الدوله، مالک بخشهایی از سرای امیر بودند. 3 دانگ ملکی از سرای امیر به‌علاوۀ 10 باب از حجره‌های طبقات همکف و فوقانی، چند اتاق در طبقۀ همکف و قهوه‌خانۀ سرا از مجموعه‌املاک فخرالدوله برشمرده شده است (کسرى، 36-37).
سرای امیر تابه‌امروز دو دورۀ تـاریخی را پشت سـر گذاشته است. از زمان بنای آن تا استقرار مشروطه در ایران، این کاروان‌سرا در کنار فعالیتهای اقتصادی و تجاری رایج، محل شماری از مؤسسات نیمه‌دولتی بود. شماری از صرافان و تجارت‌خانه‌های معتبر، همچون تومانیانس، در کاروان‌سرای امیر فعالیت داشتند و عملاً نقش خدمات بانکی را ایفا می‌کردند (کمره‌ای، 1/ 207). همچنین شماری از نخستین کتاب‌فروشان تهران، در سرای امیر حجرۀ کتاب‌فروشی داشتند. پس از مشروطه، و با شکل‌گیری تدریجی نهادهای دولتی نوین در تهران، کاربری سرای امیر منحصر به امور تجاری و اقتصادی غیر دولتی شد. امروزه سرای امیر فضایی صنفی برای قماش و پارچه‌فروشان است.
از ادارات دولتی دورۀ قاجار در سرای امیر می‌توان از «مجلس انتظام نرخ» نام برد که به گزارش اعتمادالسلطنه در سرای امیر قرار داشت و محل برگزاری جلسات رسمی تجار و تعیین نرخ ارزاق بود. مسئولیت مجلس انتظام نرخ برعهدۀ آقا مهدی ملک‌التجار بود. او با مشارکت جمعی از اعیـان تجار «در ترقی امر تجارت» مذاکره می‌کرد (نک‍ : تاریخ ... ، 3/ 1756-1757). مسئولیت تعیین نرخ ارزاق در اواخر دورۀ ناصری، برعهدۀ حاج محمدحسن امین‌الضرب قرار گرفت. حاج محمدحسن، که از 1287 ق در سرای امیر حجره و تجارت‌خانه داشت (مهدوی، 594، 610؛ امین‌الضرب، 16)، از 1314 ق عهده‌دار این سمت شد و با مشارکت جمعی از وزرا، حاکم شهر و معتمدان تهران، قیمت ارزاق را معین می‌کرد. پس از حاجی محمدحسن امین‌الضرب، پسر او، حـاج محمدحسین، به ریـاست این شورا برگزیده شد (سالور، 2/ 1357- 1358؛ افضل‌الملک، 289-290؛ قائم‌مقامی، 85).
در دورۀ ناصری، از سرای امیر به‌عنوان دفتر پست‌خانۀ تهران نیز یاد کرده‌اند. گویا پس از آنکه تشکیلات پست در تهران به سال 1303 ش، تجدید سازمان، و ساختمانی در ضلع شرقی میدان توپ‌خانه به‌عنوان «ادارۀ جلیلۀ پست‌خانۀ مبارکه» افتتاح شد، محل پست‌خانه از سرای امیر به آنجا انتقال یافت. در همین ایام از پست‌خانۀ سرای امیر باعنوان «پست‌خانۀ قدیم» یاد شده است ( اطلاع، 1303 ق، شم‍ 144، ص 4). گفتنی است مراودات تجاری میان ایران و اروپا در اوایل دورۀ ناصری، توسط شرکتی آلمانی به نام «زیگلر» صورت می‌گرفت. این شرکت در سرای امیر، محموله‌ها و سفارشهای پستی را تحویل می‌داد (ارسل، 138). 
در دورۀ مظفری به سال 1317 ق، شرکت اسلاميه که به همت چند تن از تجار اصفهان بنا شده بود و از موفق‌ترین مؤسسات تجاری ایرانی به شمار می‌آمد، شعبه‌ای در تهران در سرای امیر افتتاح کرد. مدیریت شعبۀ شرکت اسلامیه در تهران برعهدۀ حاجی محمدحسين امين‌الضرب قرار داشت (حبل‌المتين، ص 4). بعدها نیز شرکت عمومی ایران در این سرا فعالیت داشت ( ایران، 1319 ق، شم‍ 003‘1، ص 2). گفتنی است شماری از تجـار خارجی نیز در سرای امیر حجره داشتند؛ ازجمله یک تاجر سویسی فروشندۀ ساعت در کاروان‌سرای امیر حجرۀ اختصاصی داشت (روزنامه ... ، 362).
از دیگر فعالیتهای صنفی‌ای که با افتتاح سرای امیر در بازار تهران رونق گرفت، کتاب‌فروشی بود. سرای امیر دست‌کم از 1291 تا 1314 ق، از مراکز کتاب‌فروشی تهران بود. در 1303 ق، از سرای امیر با تعبیر «مجمع کتاب‌فروشها» یاد شده است ( اطلاع، همانجا). حجره‌های کتاب‌فروشی چندی در این دالان قرار داشت که از آنها می‌توان به حجرۀ حاجی محمدحسن تاجر اصفهانی در 1291 ق ( ایـران، 1291 ق، شم‍ 223، ص 4)؛ حـجـرۀ آقا میرزا آقا بزرگ تاجر در 1294 ق، حجرۀ میرزا ابوالقاسم تاجر اصفهانی در 1297 ق (همان، 1297 ق، شم‍ 424، ص 4)، حجرۀ آقا رمضان علی از 1301 تا 1303 ق ( اطلاع، 1303 ق، شم‍ 132، ص 4؛ ایران، 1303 ق، شم‍ 587، ص 4)، حجرۀ ملا علی‌اکبر کتاب‌فروش خوانساری در 1303 ق/ 1886 م (همان، 1314 ق، شم‍ 898، ص 4)، حجرۀ آقا محمدحسین کتاب‌فروش در 1304 ق ( اطلاع، 1304 ق، شم‍ 155، ص 4)، و حجرۀ حاجی میرزا محمدحسین شیرازی در 1309 ق اشاره کرد ( ایران، 1309 ق، شم‍ 774، ص 4). 
بیشتر کتابهایی که در دالان سرای امیر ارائه می‌شد، محتوایی کلامی و دینی داشت و کتابهایی این‌چنین را شامل می‌شد: الاحتجاج طبرسی؛ بحرالمعارف ملا عبدالصمد همدانی؛ تفسیر صفی یا صافی؛ خصال شیخ صدوق؛ فصول المهمة فی معرفة الائمة؛ ناسخ التواریخ؛ و نهج البلاغة؛ همچنین دواوین شعر و ادب، همچون تذکرۀ ناصری؛ مجمع الامثال میدانی؛ میزان الصرف فارسی؛ الف النهار به تقلید از الف لیلة؛ شرح نصاب الصبیان در علم عروض؛ و الف و با و تای مصور که کتابی آموزشی برای کودکان بوده است. 
فعالیت کتاب‌فروشی در سرای امیر کم‌وبیش تا اواخر دورۀ قاجار ادامه داشت. میرزا محمدحسین صدرایی و آقا سید عبدالرحیم کاشانی در 1289 ش، کتاب‌فروشهایی بودند که نمایندگی نشریۀ کاوه چاپ برلین را در سرای امیر داشتند ( کاوه، 8). 
سرای امیر ازطریق دالان بازاری نوبنیاد در غـرب آن به سبزه‌میدان می‌رسید؛ چنان‌که در نقشۀ ترسیمی کرشیش (1275 ق/ 1859 م) ثبت است (نک‍ : اطلـس ... ، 44-47)، این بازار در اوایل ساخت آن، نام بازار امیر را داشت. عملیات عمرانی بازار امیر چندی پس از پایان ساخت کاروان‌سرا به پایان رسید (وقایع، شم‍ 29، ص 2). بـازار امیر با گذر زمان نامهای دیگری گرفت و در اواخر ناصری، به 3 بخش بازار علاقه‌بندها، بازار کلاه‌دوزها و بازار ارسی‌دوزها تقسیم شد که به‌ترتیب از جنوب تا سبزه‌میدان امتداد داشتند. این بازار امروزه با نام بازار کفاشها از سرای امیر تا سبزه‌میدان امتداد دارد.

مآخذ

آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، تهران، 1362 ش؛ ارسل، ارنست، سفرنامه، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران، 1353 ش؛ اطلاع، تهران، 1303-1304 ق؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمـادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، 1367 ش؛ همو، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1363 ش؛ افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، 1361 ش؛ امین‌الضرب، حسین، «یادگار زندگانی حاج محمدحسین امین‌الضرب به قلم خودش»، یغما، تهران، 1341 ش، شم‍ 169؛ ایران، تهران، 1291 ق بب‍ ؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1371 ش؛ حبل المتین، کلکته، 1317 ق/ 1899 م، س 7، شم‍ 1؛ دفتر اسناد، به کوشش زهرا طلایی، مشهد، 1385 ش؛ روزنامۀ دولت علیۀ ایران، تهران، 1277 ق، شم‍ 516؛ سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامۀ خاطرات، به کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، 1374- 1378 ش؛ قائم‌مقامی، جهانگیر، «گرانی سال 1316 قمـری در تهران»، یغمـا، تهران، 1343 ش، شم‍ 190؛ کـاوه، 1289 ش، س 5، شم‍ 41؛ کسـرى، نیلوفر، «اشرف‌الملوک امینـی»، گنجینۀ اسناد، تهران، 1384 ش، شم‍ 60؛ کمره‌ای، محمد، روزنـامۀ خاطرات، به کوشش محمدجواد مرادی‌نیا، تهران، 1382 ش؛ مخبر همایون، «متصدیان مقام صدارت در عهد قاجاریه»، ارمغان، تهران، 1343 ش، شم‍ 3؛ ملک‌المورخین کاشانی، عبدالحسین، مرآت الوقایع مظفری، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، 1386 ش؛ مهدوی، شیرین، «حاج محمدحسن امین‌الضرب: از پیشگامان تجدد ایران»، ایران‌نامه، 1376 ش، شم‍ 60؛ وقایع اتفاقیه، تهران، 1267 ق.

مسعود تاره