امیدی تهرانی

امیدی تهرانی \omīdī-ye tehrānī\، ارجاسب، ملقب به سعدالدین و رکن‌الدین (864- 929 ق/ 1460-1523 م)، فرزند شیخعلی تهرانی، شاعر قصیده‌سرا و پزشک معاصر شاه اسماعیل اول صفوی. وی در تهران به دنیا آمد (سام میرزا، 173) و در اوایل جوانی به شیراز رفت و در محضر جلال‌الدین دوانی (830- 908 ق)، به فراگیری علوم، ازجمله طب پرداخت و از استاد خود، نام «مسعود» و تخلص «امیدی» گرفت (همانجا؛ فخرالزمانی، 141). 
امیدی در دوران زندگی‌اش سفرهای مختلفی به شهرهـای اصفهان، قم، کاشـان، تبریز و هرات کـرد (نک‍ : امیدی، گ 14 ب -15 الف؛ خـان، شم‍ 100، ص 19-20). وی چند تن از وزیران صفویه، مانند امیر یاراحمد اصفهانی، ملقب به نجم ثانی را ستوده است ( جهانگشا ... ، 305؛ فخرالزمانی، 141-142). سروده‌های امیدی در ستایش پیامبر (ص) و اهل‌بیت، به‌ویژه امام علی (ع) (امیدی، گ 9 الف، 13 الف؛ نصرآبادی، 526)، نشان از اعتقاد وی به دین اسلام و مذهب تشیع دارد. 
امیدی در 929 ق، پس از مدتها دوری از زادگاه خویش، به تهران بازگشت و در همین سال به تحریک شاه قوام‌الدین نوربخشی، پیشوای فرقۀ نوربخشیه که طمع در باغ او کرده بود، به قتل رسید و در طرشت تهران به خاک سپرده شد (فخرالزمانی، 146-147؛ خواندمیر، 4/ 612؛ اوحدی، 1032). 

آثـار

از امیدی تهرانی، دیوانی شامل قصیده، غزل، قطعه و رباعی، یک ساقی‌نامۀ مختصر و دو بیت از یک مثنوی باقی مانده است (خان، شم‍ 101، ص 23-24، 27- 28)، از دیوان وی دست‌نوشته‌های بسیاری بر جاست (نک‍ : منزوی، خطی، 3/ 2233-2234، خطی مشترک، 9/ 1994). وی از نخستین کسانی است که به پیروی از حافظ به سرودن ساقی‌نامه پرداخته است. ساقی‌نامۀ امیدی در تذکره‌هایی مانند میخانه (نک‍ : فخرالزمانی، 148-150) و آتشکده (نک‍ : آذر، 217- 218)، به‌تمامی یا به‌اختصار آمده است. زنوزی با نقل دو بیت از یک مثنوی متعلق به امیدی، آن را اثری مستقل، ولی ناتمام به شمار آورده است (نک‍ : خان، شم‍ 101، ص 27). 

مآخذ

آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، 1337 ش؛ امیدی تهرانی، دیوان، نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ ملـی ملک، شم‍ 307‘5؛ اوحدی بلیـانی، محمـد، عرفـات العاشقین، نسخـۀ خطی موجود در کتابخانۀ ملی ملک، شم‍ 324‘5؛ جهانگشای خاقان، به کوشش الله دتا مضطر، اسلام‌آباد، 1986 م؛ خـان، محمدصدیـق، «امیدی تهرانـی»، هلال، کراجـی، 1348 ش، شم‍ 100، 1349 ش، شم‍ 101؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیـر، تهران، 1362 ش؛ سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرخ، تهران، 1347 ش؛ فخرالزمانی، عبدالنبی، تذکرۀ میخـانه، به کوشش احمد گلچین معـانی، تهران، 1352 ش؛ منزوی، خطی؛ همو، خطی مشترک؛ نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به کوشش وحید دستگردی، تهران، 1361 ش. 

نسترن ریحانی منفرد