امامزاده یحیى، گورستان

امامزاده یحیى، گورستان \gūrestān-e emām-zāde yahyā\، از قدیمی‌ترین گورستانهای تهران در جوار امامزاده یحیى (برای اطلاعات بیشتر دربارۀ این امامزاده، نک‍ : ه‍ د، امامزاده یحیى [و محمد]، بقعه).
از قدمت این گورستان آگاهی چندانی نداریم؛ اما وجود شمار قابل توجهی بقاع امامزادگان در هستۀ اصلی شهر تهران، مؤید آن است که تهران از دیرباز یکی از کانونهای مذهب تشیع در ولایت ری بوده است. ازآنجایی‌که مدفن امامزادگان و بزرگان خیلی زود تبدیل به زیارتگاه می‌شد و مردم درگذشتگان خود را در کنار مزار آنان به خاک می‌سپردند (نک‍ : معتمدی، 463)، می‌توان بر این گمان بود که این گورستان هم‌زمان با دفن امامزادگان یحیى [و محمد]، یا اندکی پس از آن، محل خاک‌سپاری درگذشتگان مردم شیعه‌مذهب تهران شده باشـد (نک‍ : شمس‌زاده، 16). کاشی فیروزه‌فامی به تاریخ 628 ق/ 1231 م، که به قدیمی‌ترین لوحۀ تاریخ‌دار تهران نیز شهرت دارد، در مجاورت مرقد امامزاده یحیى به دست آمده، و متعلق به آرامگاه یکی از بزرگان شیعه بوده است (نک‍ : کریمان، 161). این کاشی نشان از رونق این قبرستان در سدۀ 7 ق/ 13 م دارد و تمرکز جمعیت تهران در محلۀ چاله‌میدان و پیرامون بقعۀ امامزاده یحیى پیش از کشیده‌شدن حصار شاه‌تهماسبی را نشان می‌دهد (همو، 23)؛ ازاین‌رو، می‌توان نتیجه گرفت این گورستان در تمام این ادوار مدفن مردگان بوده است. 
گورستان امامزاده یحیى در نقشۀ برزین از تهران، که در عهد محمد شاه قاجار (سل‍ 1250-1264 ق/ 1834- 1848 م) ترسیم شده، و در 1268 ق/ 1852 م، به چاپ رسیده است، در منتهاالیه شرقی حصار شاه‌تهماسبی، و در شمال غربی دروازه دولاب جا دارد (نک‍ : اطلس ... ، 30). در نقشۀ کرشیش از تهران که در 1275 ق/ 1859 م، در عهد ناصرالدین شاه قاجار (سل‍ 1264-1313 ق/ 1848- 1895 م)، پیش از تخریب حصار شاه‌تهماسبی به چاپ رسیده، این گورستان در شمال شرقی محلۀ چاله‌میدان، و در مرز جنوبی محلۀ عودلاجان جانمایی شده است (همان، 40). در نقشۀ نجم‌الدوله از تهران عهد ناصری، که پس از تخریب حصار شاه‌تهماسبی در 1309 ق/ 1892 م به چاپ رسیده، محل این گورستان در شرق امامزاده یحیى، و محوطۀ امامزاده نیز با دو علامت مختلف و ازهم‌مجزا نمایش داده شده است (همان، 83). 
ازآنجاکه دفن درگذشتگان در مرکز شهر برای سلامتی مردم مضر بود، وزارت فرهنگ در 1318 ش گورستان امامزاده یحیى را تسطیح، و به زمین ورزشی بدل کرد و در 1319 ش هم بیمارستانی برای دانش‌آموزان مدارس در سمت غربی گورستان احـداث شـد (نک‍ : معتمدی، 409). امروزه در کنار بقعۀ امامزاده یحیى و در جای گورستان پیشین، دو مدرسه دایر است.

مآخذ

اطلس تهران قدیم؛ شمس‌زاده خطیر، محمداسماعیل، احوالات امامزاده یحیى، تهران، 1341 ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، 1355 ش؛ معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، 1381 ش.

مریم شائیان