امامزاده یحیى، گذر

امامزاده یحیى، گذر \gozar-e emām-zāde yahyā\، نام گذری در شمال شرقی محلۀ چاله‌میدان.
گذر امامزاده یحیى منسوب به بقعه‌ای به همین نام است که از زیارتگاههای کهن شهر تهران به شمار می‌رود. برخی از پژوهشگران، امامزاده یحیى را از نوادگان امام حسن مجتبى (ع) معرفی کرده‌اند (مشکوٰتی، 197؛ بلاغی، 19)، و برخی دیگر، نسب او را به امام زین‌العابدین (ع) رسانده‌اند (مشکوٰتی، همانجا؛ شمس‌زاده، 36). کنار مزار او، شخص دیگری به نام امامزاده محمد به خاک سپرده شده که در برخی منابع تاریخی، برادرِ یحیى، و در برخی دیگر، از اعقاب جعفر بن علی بن ابی‌طالب (ع) معرفی شده است ( امامزاده‌ها ... ، 1/ 434). 
کتیبۀ صندوق قدیمی داخل ضریح امامزاده یحیى متعلق به سال 895 ق/ 1490 م است؛ کاشی فیروزه‌ای‌رنگی نیز با کاربرد لوح مزار متعلق به سال 628 ق/ 1231 م، در این بقعه یافت شده است (مصطفوی، 19، 20). مصطفوی ساختمان اصلی بقعه را متعلق به دورۀ ایلخانی، و شامل یک برج خشتی هشت‌ضلعی می‌داند (ص 16)؛ بااین‌حال، از این مستندات نمی‌توان نتیجه گرفت که گذر امامزاده یحیى به دیرینگی بقعۀ اوست. درواقع، بقعۀ امامزاده یحیى تا پیش از احداث برج‌وباروی شاه‌تهماسبی، به سال 961 ق/ 1554 م، میان گورستانی در کنج شمال شرقی روستای تهران قرار داشت (نک‍ : كریمان، 134)، و این‌گونه می‌نماید که تا دیرگاهی پس از آن نیز در پیرامون آن، پهنه‌های مسکونی و شبکۀ معابر شکل نگرفته بود. در شهرسازی ایران، «گذر» به محل تقاطع 3 کوچه (پیرنیا، 384)، و نیز بازارچه‌مانندی بی‌سقف که بیشتر بر سر سه‌راهی با چند دکان شکل گرفته است (نک‍ : فرهنگ‌نامه ... ، 1/ 217) گفته می‌شود.
در نقشه‌های «کرشیش» (1275 ق/ 1859 م) و «نجم‌الدوله» (1309 ق/ 1892 م) از تهران نیز همۀ گذر (گذار)ها با علامت «بازار و دکاکین شهر» مشخص شده‌اند (نک‍ : اطلس ... ، 39). بنابراین، پیشینۀ گذر امامزاده یحیى را باید در دوره‌ای جست‌وجو کرد که در آن حوالی، پهنه‌های مسکونی شکل گرفته، و وجود دکانهایی برای رفع حوایج محلی ضرورت پیدا کرده بود. 
نخستین سندی که شواهدی از وجود گذر امامزاده یحیى را به دست می‌دهد، نقشۀ تهران، ترسیم برزین است که حدود سال 1268 ق/ 1852 م ترسیم شده است. در آن سالها، بقعۀ امامزاده یحیى نزدیک به حصار شرقی تهران (حصار شاه‌تهماسبی) جای گرفته بود و در ضلع غربی آن، راهی شمـالی ـ جنوبی وجـود داشت که از میـان محلـۀ چاله‌میدان می‌گذشت و آن را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌کرد. این راه در امتداد جنوبی خود تا پشت حصار جنوبی شهر پیش می‌رفت و از سمت شمال نیز به باغهای وسیع واقع در محلۀ عودلاجان می‌رسید که حدود یک دهۀ بعد، جای خود را به پهنه‌های مسکونی دادند. در «نقشۀ برزین»، بخش کوچکی از این راهِ طولانی ــ که میان بقعۀ امـامزاده یحیى و باغهـای مورد اشاره قرار گرفته ــ بـا علامت بازار مشخص شده، اما نامی از گذر امامزاده یحیى به میان نیامده است. همچنین، بقعۀ امامزاده یحیى با علامت ممیزۀ تکیه‌های شهر جانمایی شده است (نک‍ : اطلس، 30).
در نقشۀ بعدی که به سال 1275 ق/ 1859 م، کرشیش، معلم اتریشی دارالفنون، ترسیم کرده، همین محدوده بـا عنوان گذر امـامزاده یحیى معرفی شده است. در ایـن نقشه، بخشی از راه یادشده که از غرب محلۀ باغ پسته‌بیک می‌گذشت و از جانب غربی آن نیز کوچۀ محمد خان امیرتومان (شهید علیمرادی کنونی) منشعب می‌شد، با علامت «بازار و دکاکین شهر» مشخص، و ذیل آن عبارت گذار امامزاده یحیى درج شده است (نک‍ : همان، 42، 46). بدین ترتیب، در مطابقت با نقشۀ کنونی تهران، می‌توان گفت که گذر تاریخی امامزاده یحیى بخشی از کوچۀ امامزاده یحیى بوده است که از ضلع شمالی بقعۀ امامزاده آغاز، و به نزدیک میدانگاه واقع در جنوب بازارچۀ نواب ختم می‌شده، و در مرز میان محلۀ چاله‌میدان و محلۀ عودلاجان قرار داشته است. گویا در تداول عام، بخشهای بیشتری از این محدوده و گذرگاههای پیوسته به آن با عنوان گذر امامزاده یحیى شناخته می‌شده‌اند. امـروزه در برخی نقشه‌های شهرداری تهران، یک بلوک بزرگ شهری که از شمال به خیابان امیرکبیر، از جنوب به خیابان پانزده خرداد، از شرق به خیابان ری، و از غرب به خیابان مصطفى خمینی محدود می‌شود، به‌عنوان محلۀ امامزاده یحیى نام‌گذاری شده است (نک‍ : نقشه ... ). این نام‌گذاری نادقیق و گمراه‌کننده است؛ زیرا چه در گذشته، و چه در حال، این بلوک دربرگیرندۀ پهنۀ شرقی محلۀ عودلاجان و بخش اعظم محلۀ چاله‌میدان بوده، و گذر امامزاده یحیى تنها بخش کوچکی از این بلوک را شامل می‌شده است. 
چنان‌که گفته شد، در شرق گذر امامزاده یحیى، محلۀ باغ پسته‌بیک قرار داشت که یکی از زیرمحله‌های محلۀ بزرگ‌تر چاله‌میدان بود. این محله دو باغ نسبتاً بزرگ پسته‌بیک (وقفی) و حسینقلی خان را در بر می‌گرفت (نک‍ : اطلس، 42، 83) که امروزه نشانی از آنها باقی نیست و در جای آنها ساختمانهای مختلف، ازجمله دبیرستان دخترانۀ مهدویه احداث شده است (حسینی).
ناگفته پیداست که بقعۀ امامزادگان یحیى و محمد، مهم‌ترین مکان موجود در گذر امامزاده یحیى بود. گمـان می‌رود چنار کهن‌سالی که در جبهۀ غربی این بقعه قرار دارد، حدود 900 سال عمر داشته باشد. این بقعه که بر اثر گذر زمان، دچار آسیبهای کلی شده بود، در 1320 ش، توسط وزارت فرهنگ، طبق نقشۀ اولیه، به‌طور کامل بازسازی، و تا 1330 ش، افزون‌بر انجام تزیینات ایوان، اتاق موزه، کتابخانه و دفتر آستانه نیز بدان افزوده شد (بلاغی، 17). پیش از آن، در سال 1319 ش، در بخش شمالی بقعۀ امامزاده یحیى، «شفاخانۀ آموزشگاهها»، و در شرق آن یک زمین فوتبال ساخته شده بود (همو، 16). بلاغی بنای مسجد واقع در بخش شمالی بقعه را نیز متعلق به سال 1321 ش می‌داند (ص 18). مسجد مزبور همچنان با همان ساختمان قدیمی باقی است، اما ساختمان شفاخانۀ مورد اشاره به حالت نیمه‌متروک درآمده، و گویا مورد استفادۀ شماری از کارگاههای تولیدی کوچک است. در شرق امامزاده نیز دبیرستان پسرانۀ امام صادق (ع) قرار دارد (حسینی). درواقع، همۀ این ساختمانها در جای گورستانی ایجاد شده‌اند که پیرامون بقعۀ امامزاده یحیى را فرا گرفته و دست‌کم تا دورۀ ناصری باقی بود (نک‍ : اطلس، 46، 83).
پس از بقعۀ امامزاده یحیى، مدرسۀ صنیعیه مهم‌ترین بنای موجود در گذر امامزاده یحیى است. این مدرسه در سـال 1303 ق/ 1886 م، توسط حـاج ابوالحسن اصفهـانی معمار ساخته شد كه منصب معمارباشی‌گری، و لقب صنیع‌الملكی داشـت (اعتمادالسلطنه، 117؛ بلاغـی، 180). مدرسۀ صنیعیه، اکنون با نام «حوزۀ علمیۀ معمارباشی» به فعالیت خود ادامه می‌دهد (حسینی).
فهرستی از مشاغل دایر در دکانهای گذر امامزاده یحیى در دست نیست، اما می‌دانیم که شماری از آنها وقف امامزاده بودند ( آمار ... ، 575)، و کارکرد محلی داشتند. این کارکرد تا به امروز تداوم یافته است و دکانهای موجود، پذیرای مشاغلی مانند نانوایی، قصابی، بقالی، عطاری، سبزی‌فروشی، اسباب‌بازی‌فروشی، اغذیه‌فروشی، فروش مصالح ساختمانی و خدمات لوله‌کشی‌اند (حسینی). بااین‌حال، چند دکان عمده‌فروشی یراق‌آلات و چرم مصنوعی را می‌توان پیش‌قراول گسترش بازار مرکزی تهران در این محدوده دانست. 
از نظر اجتماعی، اوضاع گذر امامزاده یحیى تابعی از وضعیت محلۀ چاله‌میدان بود که فقیرترین محلۀ شهر و جـایگاه مردمـانی از طبقۀ متوسـط و فرودسـت جـامعه به شمار می‌رفت. آمار مکان‌شماری سال 1269 ق/ 1853 م، آگاهیهایی را از وضعیت ساکنان پاتوق درِ باغ پسته‌بیک در مجاورت گذر امامزاده یحیى به دست می‌دهد که برای شناخت بافت جمعیتی آن حوالی راهگشاست. در این پاتوق، مجموعاً 305 باب خانه وجود داشت که 43 باب آن متعلق به نوکران در رده‌هایی مانند فراش، سرباز، قوشچی، غلام‌شاهی و صدراعظمها و دیگر رجال بلندپایه بود ( آمار، 289-290). ساکنان دیگر خانه‌ها بیشتر از پیشه‌وران و کسبۀ جزء، مانند پالان‌دوز، آهنگر، نجار، بقال، قصاب، تنباکوفروش، دست‌فروش، حمامی، عطار، کله‌پز، بزاز، کوره‌پز و مانند آنها بودند. در این فهرست، به‌ندرت نـام افراد باسواد مانند «آقا سید حسن، محرّر امام جمعه» ثبت شده است (همان، 290-294). آمار مکان‌شماری دیگری متعلق به سالهای 1317- 1318 ق نشان می‌دهد که در همین محدوده، شمار قابل توجهی از استادکاران حرفه‌های مختلف و نیز کسانی مانند آقا سید علی‌اکبر مجتهد، میرزا محمد حکیم‌باشی و مقوم دیوان ساکن بودند (همان، 559). همچنین در کوچۀ صغیرها که پشت امامزاده یحیى (ضلع شرقی) قرار داشت، افرادی در ردۀ سبزی‌فروش، منشی‌باشی، ذاکر، بزاز، تاجر و شماری میرزا، ازجمله میرزا سید تقی خان وزیر، زندگی می‌کردند (همان، 565).
بدین ترتیب می‌توان گفت که ساکنان گذر امامزاده یحیى و پیرامون آن، افرادی از طبقۀ متوسط به پایین بودند و درعین‌حال، شماری از اعیان و اشراف نیز در این محدوده سکونت داشتند. برای نمونه، در 1309 ق/ 1892 م، خانۀ میرزا ابوالحسن معمارباشی در گذر امامزاده یحیى قرار داشت. در همین سال، کوچۀ محمدخان امیرتومان ــ کـه پیش‌تـر از آن یـاد شد ــ به نـام اقبـال‌السلطنـه (آجودان‌باشی ناصرالدین شاه)، و کوچۀ مقابل درِ امامزاده به نام حسینقلی خـان میرپنج خوانده می‌شد (نک‍ : اطلس، 83) که از سکونت آنها در این محدوده حکایت می‌کرد. هم‌اکنون در کوچۀ حسینقلی خان میرپنج (مهدی تهماسبی کنونی)، خانه‌ای موسوم به «سرای کاظمی» وجود دارد که سیمای یک عمارت کاملاً اشرافی را بازمی‌تاباند و بیانگر موقعیت ممتاز ساکنان آن از نظر طبقاتی است (حسینی). در تابلو شهرداری تهران، صاحب این خانه سید احمد کاظمی، فرزند میرزا سید کاظم، مستوفی اصطبل سلطنتی ناصرالدین شاه معرفی شده است. 
امروزه گذر امامزاده یحیى به‌علت فرسودگی شدید کالبدی، کمبود خدمات و امکانات شهری، و گسترش بازار تهران، وضعیت اجتماعی مناسبی ندارد و شمار بسیاری از ساکنان قدیمی آن به محله‌های دیگر کوچ کرده‌اند. در‌عوض، شمار قابل توجهی از مهاجران افغانستانی و عرب جایگزین آنها شده‌اند. بسیاری از خانه‌های قدیمی و نیمه‌ویران برای سکونت مهاجران در حواشی بازار تهران مورد استفاده قرار می‌گیرند و توزیع و مصرف مواد مخدر از آسیبهای اجتماعی شایع در این محدوده است (همو). 
گذر امامزاده یحیى از دیدگاه مکـان ـ رویدادی نیـز اهمیت دارد؛ زیرا یکی از وقایع مهم مشروطه در این گذر رخ داده است: در تابستـان 1324 ق/ 1906 م، هنگامی‌که جنبش مشروطه‌خواهی در تهران بالا گرفته بود، عبدالمجید میرزا عین‌الدوله، صدراعظم وقت فرمان داد تا شیخ محمد واعظ را كه منبرهایش برای حكومت دردسرساز بود، دستگیر كنند. سربـازان او را دستگیر کردند تـا به خـانۀ صدراعظم ببرند، اما هنگام عبور از گذر امامزاده یحیى در مقابل مدرسۀ صنیعیه با ممانعت مردم روبه‌رو شدند. كار به درگیری كشید و به ضرب گلولۀ مأموران حکومت، یکی از ناطقان مشروطه به نام سید حسین ادیب‌الذاکرین (ادیب‌المجاهدین) زخمی شد و طلبۀ جوانی به نام سید عبدالحمید از پای درآمد. مردم، پیکر سید مقتول را روی دست گرفتند و از گذر امامزاده یحیى به سوی مسجد جامع بازار راه‌پیمایی کردند (ناظم‌الاسلام، 404-405). این واقعه سرآغازی بود بر تحصن و کشته‌شدن شماری از مشروطه‌خواهان در مسجد جامع، و سرانجام مهاجرت کبرا به قم که در فرجام خود به صدور فرمان مشروطیت انجامید. ازاین‌رو، گذر امامزاده یحیى قتلگاه نخستین شهید مشروطه، و نقطۀ آغازین نخستین تظاهرات مشروطه‌خواهان در تهران است.

مآخذ

آمار دارالخلافۀ تهران، به کوشش سیروس سعدوندیان و منصوره اتحادیه، تهران، 1368 ش؛ اطلس تهران قدیم؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الآثار (چهل سال تاریخ ایران، ج 1)، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1380 ش؛ امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکان، به کوشش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «قسمت مرکزی و مضافات»، قم، 1350 ش؛ پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، به کوشش غلامحسین معماریان، تهران، 1372 ش؛ حسینی، حمیدرضا، تحقیقات میدانی؛ شمس‌زاده خطیر، محمداسماعیل، احوالات امامزاده یحیى، تهران، 1341 ش؛ فرهنگ‌نامۀ معماری ایران در مراجع فارسی، به کوشش محمد بهشتی و مهرداد قیومی، تهران، 1388- 1389 ش؛ کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، 1355 ش؛ محمودیان، علی‌اکبر و دیگران، نگاهی به تهران از آغاز تا کنون (ضمیمه)، تهران، 1384 ش؛ مشکوٰتی، نصرت‌الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، 1349 ش؛ مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی طهران، تهران، 1361 ش؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، 1371 ش؛ نقشۀ تهران.

حمیدرضا حسینی