نگاهی به «جُنگ مرتضی‌قلی شاملو» (محفوظ در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)

1405/3/26 ۰۹:۵۷

جُنگ یا ژنگ یا بیاض و سفینه، دفتری بوده است که بسیاری از دانشمندان در سفر و حضر، همراه داشته، یادداشت‌های گوناگون، یا رساله یا سروده‌های دلچسب از خود یا دیگران را معمولاً بی‌نظم و ترتیبی در آن گرد می‌آورده‌اند.

دبا: جُنگ یا ژنگ یا بیاض و سفینه، دفتری بوده است که بسیاری از دانشمندان در سفر و حضر، همراه داشته، یادداشت‌های گوناگون، یا رساله یا سروده‌های دلچسب از خود یا دیگران را معمولاً بی‌نظم و ترتیبی در آن گرد می‌آورده‌اند. جُنگ‌ها نه تنها نشان‌ دهندۀ شخصیت گردآورندۀ آن، بلکه تنوع مطالب آن نشان دهندۀ وضعیت فرهنگ ما در آن دوره از تاریخ نیز هست.

جُنگ مرتضی‌قلی‌خان شاملو از نظر اهمیت مقام پدیدآورندۀ آن که صاحب سیف و قلم بوده‌است و به ویژه اهمیت نسخه که همۀ نشانی‌ها حاکی از آن است که به دستور آن امیر ساخته شده است، و محتویات آن نشان‌دهندۀ جایگاه ادبی آن سردار است.

او از امیران صفوی که از سوی شاه سلیمان (1077-1105ق) فرمانروای خراسان و قم و وزیر اردبیل بوده‌است و در این جُنگ چند جا از خود به متولی آستانۀ شیخ صفی یاد می‌کند. با دیباچه‌ای از محمد صفی کتابدار، که در 1069ق، کار شاملو را گرد آورده است و از این دیباچه برمی‌آید محمد صفی کتابدارِ آستانۀ شیخ صفی به روزگار فرمانروایی مرتضی‌قلی‌خان شاملو بر اردبیل بوده است.

این اثر جُنگی گرانبها دربرگیرندۀ پراکنده‌هایی از نثر و نظم، از تفسیر و حدیث و دعا و رساله‌ها و منظومه‌های مستقل است و از آن میان «دیوان ظفر» که از خود مرتضی قلی‌خان شاملو گردآورده است.

این جُنگ به خط نستعلیق خوش و برخی شکسته نستعلیق خوش توسط چهار تن از کاتبان عصر صفوی نوشته شده است. جای‌هایی در میانه و در پایان سفید بوده که سالهای بعد به تدریج نوشته شده است. با سرلوح به زر و لاژورد و رنگها، کنارۀ 2 صفحه آغاز، گل و بوته به لاژورد وزر، صفحه‌ها 2 یا 3 و یا 4 ستونی، راسته و چلیپا، جدول‌بندی 3 راه به زر و مشکی، جدولبندی کناره 8 راه به زر و رنگها، سربند و نشان شنگرف، با یادداشت «ابتیاعی در اسلامبول کونسول ملکم1310» و نشان مهر بیضی او «ناظم‌الدوله» (ص1). کنارۀ برگها وصالی شده، تجلید تازه به شیوۀ عثمانی، تیماج مشکی زرکوب، گاهی برگ‌ها جابه‌جا شیرازه‌بندی شده. شمار صفحات آن 453 ، اندازۀ سطرها یکسان نیست، درون صفحه‌ها 31.5×18.5 سانتیمتر، برون 38×24 سانتیمتر است.

کتابخانۀ مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در سال 1372 دارندۀ نسخۀ خطی «جنگ مرتضی قلی شاملو» شد که پیش از آن به باقر ترقی (رقت) تعلق داشت. شمارۀ ثبت آن در کتابخانۀ مرکز 130047 است و در سال 1382 این اثر را به روش نسخه‌برگردان (فاکسیمیله) منتشر کرد. ایرج افشار مقدمه‌ای بر آن نگاشت و احمد منزوی در پیشگفتار آن شرح جامعی از این کتاب به دست داده است.

سایر تصاویر