1405/2/22 ۱۰:۵۱
مهدی گوهری گفت: برادران امیدوار به اقلیمهای متفاوتی از کره زمین در طی سفر ۱۰ ساله خود قدم گذاشتند از صحراهای سوزان تا سرمای قطب، از شهر نیویورک تا قبایل بدوی آمازون. این گستردگی مقاصد سفر باعث شده آنها اثرگذاری جغرافیا بر فرهنگ را با چشمان خود ببینند و در سفرنامه خود خواننده را از آن آگاه کنند. اینکه اقلیم سرد قطب سبک زندگی و فرهنگ خاص خود را برای اسکیموها رقم زده در سفرنامه برادران امیدوار مشهود است.
درس بزرگ برادران امیدوار همراهی قلم با قدم است
آناهید خزیر: سفرنامهها گنجینههایی از اطلاعات هستند که از طریق آنها گاه میتوان به واقعیتهایی از وضع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی ادواری از تاریخ مردم یا منطقهای پی برد که دستیابی به آنها از طریق کتابهای تاریخی میسر نیست. در زمینه نگارش سفرنامه آثار فاخری در ادبیات فارسی موجود است که شخصی خاطرات سفرهای چندین ساله خود را به صورت مکتوب درآورده است و سفرنامه در نتیجه سیر و سیاحتهای گردشگران به نگارش درآمده است اما سفر کردن برای نگارش یک سفرنامه، امری است حرفهای و نیازمند پژوهش که در ایران در دهه ۳۰ با برادران امیدوار امکانپذیر شد. نتیجه سالها تلاش و سفر در اقصی نقاط کره زمین، پیدایش موزه برادران امیدوار، فیلم و مستند، مقالات و دست نوشتههای معروف است و یکی از مهمترین دستاوردها کتاب «سفرنامه برادران امیدوار» بود؛ داستان این سیر و سیاحتهای آنان را به صورت حرفهای و تخصصی در بردارد. با مهدی گوهری، سفرنامهپژوه درباره «سفرنامه برادران امیدوار» گفتوگو کردهایم که در ادامه میخوانید:
عبدالله و عیسی امیدوار، دو برادر پژوهشگر و مستندساز ایرانی بودند که در پاییز سال ۱۳۳۳ نخستین سفر حرفهای خود را با شعار «همه متفاوت همه خویشاوند» آغاز کردند. اولین وسیله سفر برادران امیدوار، موتورسیکلتی بود که با آن به طرف افغانستان رفتند و این وسیله به آنها اجازه میداد تا در مناطق صعب العبور به راحتی سفر کنند. با ادامه سفر از افغانستان و هند به طرف جنوب شرق آسیا و اقیانوسیه و عبور از اقیانوس آرام و سیاحت در آمریکای شمالی و جنوبی و سپس سفر به اروپا، مرحله نخست سفر آنها به مدت هفت سال به طول انجامید و در این مدت توانستند با فیلمبرداری و نوشتن مقاله و فروش مقالهها هزینههای لازم برای فاز دوم سفرهای خود به آفریقا را تامین کنند. در مرحله دوم سفر وسیله نقلیه دو برادر ون بود و از مرز ایران و کویت وارد این کشور و سپس عربستان سعودی و از آنجا به آفریقا رفتند.
******
در ابتدا درباره برادران امیدوار و سفرنامهشان توضیح بدهید؟
برادران امیدوار دو جهانگرد بزرگ ایرانی بودند. عیسی متولد ۱۳۰۸و عبدالله متولد ۱۳۱۰ بودند. آنها در جوانی سفری ۱۰ ساله را شروع میکنند که با الگوهای سفر زمان خودشان بسیار متفاوت بود. آنها برخلاف علاقه متدوال ایرانیان برای سفر به غرب، سفر خود را به سمت شرق شروع کردند. نکته حایز اهمیت دیگر سفر آنها استفاده از موتورسیکلت به عنوان وسیله سفر است که تجربه آنها از سفر را متفاوت میکند. آنها تنها به سفر کردن برای خود نپرداختند. آنها از سفر خود سفرنامه و مستند تهیه کردند.
برادران امیدوار برای رسیدن به مرحله آغاز سفر اقدامات فراوانی برای ایجاد آمادگی در خود انجام دادند آنها سالها برای این سفر تحقیق کردند و سفرهای زیادی را در ایران انجام دادند. آنها کوهنوردان خوبی بودند و نام عیسی امیدوار جزو بنیانگذاران باسگاه کوهنوردی و اسکی دماوند ثبت شده است. آنها برای اینکه توانایی خود را برای شروع سفر محک بزنند هر کدام به شکل جدا سفرهایی تدارک دیدند، یکی با دوچرخه به دور ایران رفت و دیگری به کشور ترکیه سفر کرد. آنها گام به گام در مسیر آماده شدن برای سفر بزرگ ماجراجویانه خود آماده شدند. عیسی امیدوار جمله مهمی در این زمینه دارد که میگوید: «ما یک شبه جهانگرد نشدیم بلکه سالها تحقیق و سفرهایی در ایران داشتیم تا پا در سفری جهانی گذاشتیم» آنها گام به گام مسیر رشد را طی کردند.
اهمیت سفرنامه برادران امیدوار در چیست و چرا آنها را به عنوان پیشگامان سفرنامهنویسی نوین در ایران مینامند؟
سابقه سفرنامهنویسی در ایران قدمتی هزار ساله دارد و سفرنامه ناصرخسرو نقطه اوج آن است. در طول هزاره اخیر سفرنامهنویسی در ایران دوران اوج و فرود فراوان داشته است. نقاط اوج آن در دوران صفوی و قاجار بوده است. دورانی که جهانگردان، سفرا و سیاحان با اهداف متفاوتی به ایران سفر میکردند. آنها حاصل سفر خود را به صورت سفرنامه برای اهالی کشور خود ثبت میکردند. این سفرنامهها امروزه بخش مهمی از منابع ما برای مطالعه تاریخ است. در این میان ایرانیها از سفرهای خود به کشورهای دیگر نوشتن، همانند دانشجویانی که عباس میرزا آنها را به فرنگ فرستاد تا دانش جدید را به ایران آورند. با گذر از دوره قاجار و ورود به دوره پهلوی نوشتن سفرنامه کمی از رونق افتاد. در این زمان کمرونقی سفرنامه، برادران امیدوار قلم را با قدم در سفر ماجراجویانه خود همراه کردند. یادگار برادران امیدوار از سفرشان بعد از هفتاد سال همچنان برای علاقهمندان به سفر جذاب و خواندنی است.
تفاوتهای اصلی سفرنامه برادران امیدوار با سفرنامههای پیشین در چیست؟
سفرنامه برادران امیدوار ویژگی ارزشمندی دارد که آن را برجسته و خواندنی هم برای مخاطب عام و هم محققان و پژوهشگران میکند. حجم سفرنامه در نگاه اول زیاد به نظر میرسد اما وقتی بدانیم این سفرنامه حاصل ۱۰ سال سفر است حجم آن در ذهن معقول میآید. برادران امیدوار در این سفرنامه فقط به توصیف آنچه دیدن بسنده نکردند بلکه در مواجه با هر پدیده علاوه بر شرح آن به عنوان یک مسافر به دنبال دلیل آن از جامعه محلی پرداختند و سپس دلیلی را که براساس تحقیق بدست آوردند بیان کردند. این نکته باعث میشود شما با خواندن این سفرنامه در مواجه با هر پدیده آن را از سه منظر مشاهده میکنید.
شما چندی پیش در جلسههای سفرنامهخوانی نشستی را برای سفرنامه برادران امیدوار گذاشتید. آیا شما خودتان با برادران امیدوار ارتباط نزدیک داشتید؟
بله در روند برگزاری جلسات سفرنامه خوانی با مهدی گوهری، سی و هفتمین جلسه را به سفرنامه برادران امیدوار اختصاص دادیم که در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۴۰۲ در محوطه موزه برادران امیدوار در مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد برگزار شد. رویدادی که با حضور حدود ۲۷۰ نفر از علاقهمندان به سفرنامه و شنیدن سخنان عیسی امیدوار در عصری تابستانی در کاخ سعدآباد دور هم جمع شدند. در زمانهایی که افتخار داشتم با آقای عیسی امیدوار هم صحبت شوم، تواضع و فروتنی یکی از ویژگیهای بارز ایشان بود. همیشه با انگیزه و علاقه به ابراز علاقه دوستدارانشان جواب میدادند. در اولین برخورد با او روی گشاده وگوش شنوایش برای شنیدن صحبتها و سپس ارائه دیدگاهش برای من بسیار جذاب بود. در یکی از نشستها وقتی او از برگزاری جلسات سفرنامهخوانی توسط من مطلع شد جملهای به من گفت که برای من همیشه در ذهن و خاطرهام انگیزهبخش است که «تو قصهگوی خوبی هستی و چقدر خوب که قصه سفر و مسافران و سفرنامهها را میگویی.»
تا زمان تنظیم این گزارش نودوپنج جلسه سفرنامهخوانی با مهدی گوهری را در ۱۷ نقطه مختلف برگزار کردیم اما جلسهای که با حضور عیسی امیدوار برگزار کردیم یک نگین درخشان در این میان است.
سبک نگارش برادران امیدوار از نظر تاریخی و مردمشناسی چقدر اهمیت دارد؟
برادران امیدوار فقط نظارهگر اتفاقات حین سفر نبودند بلکه با نگاهی مردمشناسانه و پرسشگر به سراغ پدیدهها و فرهنگهای متفاوت میرفتند. این نگاه پرسشگر ارزش افزوده سفرنامه برادران امیدوار است. همچنین شرح سفر برادران امیدوار از دیدگاههایشان یک مجموعه اطلاعات ارزشمند در مورد تاریخ و فرهنگ ملل مختلف هست که با گذر زمان ارزش تاریخی آن افزوده میشود.
برادران امیدوار در برخورد با فرهنگهای ناشناخته چه رویکردی داشتند؟ آیا نگاه آنها بیشتر «کاوشگرانه» بود یا «قضاوتگرانه»؟
نگاه کاوشگرانه این دو برادر ماجراجوی ایرانی در کل سفرنامه قبل لمس است. آنها با شناخت اقوام بدوی و فرهنگهای مختلف پا در سفر گذاشتند. آنها مشاهدهگرانی دقیق بودند. این موضوع را با خواندن سفرنامه و قدم زدن در موزه آنها کاملا میتوانید درک کنید.
در سفرنامه، کدام بخش بیش از همه نشاندهنده تفاوت میان سبک زندگی مردم جهان و زندگی ایرانیان آن دوره است؟
در دو بخش از سفرنامه تفاوتهای زیادی در سبک زندگی برای ایرانیان وجود دارد. بخش اول همزیستی با اسکیموها است که در سرما و یخبندان قطبی زندگی میکنند و دیگری همراهی با قبایل بدوی آمازون است. شرایط زیستی که برای مخاطب ایرانی تفاوت زیادی با سبک زندگی روتین خود دارد و این بخش کتاب را برای مخاطب ایرانی جذاب میکند.
آیا میتوان سفرهای برادران امیدوار را نوعی «دیپلماسی فرهنگی و سیاسی» دانست؟ چرا؟
برادران امیدوار در طی سفر خود دیدارهایی با افراد سرشناس سیاسی انجام دادند آنها در مطبوعات سراسر دنیا مطالبی ثبت کردند. همچنین شعار سفر آنها: «همه متفاوت همه خویشاوند» یک پیام صلحآمیز از دل ایران برای جهان است.
در سفرنامه برادران امیدوار، طبیعت و جغرافیا چه نقشی در شکلگیری نگاه نویسندگان به انسانها و فرهنگها دارد؟
برادران امیدوار به اقلیمهای متفاوتی از کره زمین در طی سفر ۱۰ ساله خود قدم گذاشتند از صحراهای سوزان تا سرمای قطب، از شهر نیویورک تا قبایل بدوی آمازون. این گستردگی مقاصد سفر باعث شده آنها اثرگذاری جغرافیا بر فرهنگ را با چشمان خود ببینند و در سفرنامه خود خواننده را از آن آگاه کنند. اینکه اقلیم سرد قطب سبک زندگی و فرهنگ خاص خود را برای اسکیموها رقم زده در سفرنامه برادران امیدوار مشهود است. اینکه نبود تکنولوژی چه در قبایل بدوی چه مزایا و معایبی در زندگی آنها داشته اتفاقی است که در سفرنامه برادران امیدوار همچنان مشهود است.
آیا برادران امیدوار بیشتر «جهانگرد» بودند یا «مردمشناس»؟
برادران امیدوار جهانگردانی بودند که با پرسش پا در سفر گذاشتند. برای آنها سفر تنها گذر از جادهها نبود آنها سفر را برای دیدن و مواجه با ناشناختهها انتخاب کردند. برادران امیدوار در مواجه با یک پدیده ناشناخته اول به توصیف آن از چشم یک جهانگرد میپرداختند، سپس همانند یک انسان پرسشگر به سوال کردن از جامعه محلی پرداختند و سپس همانند یک پژوهشگر به جستجو برای علت آن پدیده پرداختند. هر سه این نگاهها در سفرنامه برادران امیدوار مشهود است.
اگر قرار بود بخشی جدید به سفرنامه اضافه شود، فکر میکنید سفر به کدام منطقه یا فرهنگ امروزی میتوانست جذابتر و چالشبرانگیزتر باشد؟
اضافه کردن مقصدی به سفرنامه برادران امیدوار که به حدود صد کشور دنیا سفر کردند و ۱۰ سال با موتورسیکلت و ماشین سفر کردند کار سختی است. شاید آنها بیش از پیشرفتهای بشری به قبایل و انسانهایی با روش زندگی ابتدایی علاقه بیشتری داشتند. احتمالا اگر باز هم فرصت سفر داشتند مقاصدی کمتر شناخته شده یا فرهنگ نا آشنا برای جهانیان را به عنوان مقصد سفر انتخاب میکردند.
به نظر شما چرا سفرنامه برادران امیدوار هنوز برای نسل امروز جذاب است، با اینکه اکنون تصاویر و اطلاعات همهجا در دسترس است؟
سطح ماجراجویی سفر برادران امیدوار هنوز هم برای بسیاری از علاقهمندان سفر تازگی دارد. انتخاب موتور یک اتفاقات پیشرو در انتخاب وسیله سفر برای حدود هفتاد سال پیش است. مقاصد انتخابی برادران امیدوار هنوز هم خاص و دیدنی است. برادران امیدوار نمونه عالی همراهی قلم با قدم هستند. جمله ارزشمند از ایرج افشار که یک پژوهشگر بزرگ تاریخ ایران بود. برادران امیدوار پرتوان سفر خودشان را از طریق مستند و سفرنامه ثبت کردند. مستندهای آنها در زمان اکران با استقبال خوبی از سوی مخاطبان مواجه میشد. سفرنامه برادران امیدوار پا را از زمان فراتر گذاشتند و از زمان نوشتن هدیهای به آیندگان است. حال فرض کنید برادران امیدوار تلاش ارزشمندشان برای ثبت سفر را انجام نمیدادند، امروز خاطره گنگی از آنها در یادها میماند خاطراتی که گاه با پراکندگی و ابهام همراه بودند. برادران امیدوار با نوشتن سفرنامه خود را در تاریخ ماجراجویی و سفر ایران ثبت و ماندگار کردند. سفرنامه برادران امیدوار امروزه هم برای مخاطبان ایرانی و جهانی جذاب است و گواه این حرف ترجمه سفرنامه برادران امیدوار به زبان فرانسه توسط جان لویی در سال ۱۴۰۲ است. در سی و هفتمین جلسه سفرنامهخوانی با مهدی گوهری افتخار حضور آقای جان لویی را داشتیم، او از جذابیت این سفرنامه برای فرانسویزبانان گفت.
اگر عیسی امیدوار و عبدالله امیدوار امروز سفر خود را آغاز میکردند، آیا با وجود اینترنت و شبکههای اجتماعی، تجربهشان عمیقتر میشد یا سطحیتر؟
این دو جهانگرد با توجه به محدودیتهای زمان خود بسیار پرتوان در ثبت و ضبط اطلاعات سفر خود پرداختند. حمل دوربینهای سنگین قدیمی در سفری ماجراجویانه کار بسیار دشواری بود که برادران امیدوار آن را انجام دادند. حال اگر امروز با تکنولوژیهای روز و اینترنت برادران امیدوار راهی سفر میشدند حتما با کیفیت بیشتری سفر خود را ثبت میکردند. آنها با حضور شبکههای اجتماعی گستره بیشتری از مخاطب را تحت تاثیر قرار میدادند. آنها در زمان خود با ساخت مستند و نوشتن سفرنامه بسیار پیشروتر از زمان خود بودند و مسلما اگر امروز بود بسیار متبحرانه از دانش و تکنولوژی روز برای ارائه اطلاعات سفر خود بهره میبردند.
درس برادران امیدوار برای نسل جدید چیست؟ آیا این سفرنامه با ما به قرن بعدی راه پیدا میکند؟
سفرنامه برادران امیدوار یک الگو خوب برای نسل جدید است تا با وجود امکانات متنوع که ثبت و ضبط را راحتتر میکند در این مسیر با جدیت بیشتری قدم بردارند. ما ایرانیان در طول تاریخ همیشه شنونده و گویندههای خوبی بودیم اما در نوشتن و ثبت وقایع کمکاری فراوان کردیم. این کمکاری باعث شده اطلاعات بسیاری همراه صاحبان به سینه خاک برود و آیندگان دوباره چرخ را از نو ابداع کنند. برادران امیدوار درس بزرگی از همراهی قلم با قدم به ما دادند. امروز ما میتوانیم با جزییات دقیق خود را همراه آنها در سفر حس کنیم.
سفرنامهها با گذر زمان ارزششان بیشتر میشود چون سفرنامههایی که امروز وقایعنگار هستند در آینده ارزش تاریخی پیدا میکنند. امروزه اگر بخواهیم در مورد تاریخ دورهای مانند قاجار تحقیق کنیم. علیرغم منابع تاریخی باید به سراغ سفرنامهها برویم. اگر بخواهیم در مورد احوالات شاهی همانند ناصرالدین شاه و اوضاع اندرونی شاه آگاه شویم روزنوشتها و سفرنامههای ناصرالدین شاه بهترین منبع ما هستند. درس بزرگی که برادران امیدوار به ما میدهند همراهی قلم با قدم است اتفاقی که شاید امروز پیش پا افتاده باشد اما با گذر زمان آنها را به اسناد ارزشمندی برای آیندگان تبدیل میکند حتی اگر این اتفاق هم رقم نخورد ثبت احوال شخصی انسان در سفر باعث میشود مرور آن در آینده حس کسب پختگی را به انسان بدهد.
منبع: ایبنا
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید