معرفی لایحه قانونی تأسیس سازمان اسناد ملی

1405/2/21 ۱۰:۳۴

اسناد ملی و میراث مکتوب مجموعه ای از اندیشه ها، ارزش‌ها، فرهنگ و تغییر و تحولات ملت‌ها هستند که بخش بزرگی از گذشته را بازگو می‌کنند. هر یک از آثار مکتوب، سند اندیشه و خط مشی و سیر تحولات گذشتگان در بستر شرایط اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آن کشور است که به آیندگان واگذار می‌شود و پشتوانه اصالت تاریخ و بالندگی ملی است.

نوزدهم اردیبهشت‌ماه، همزمان با روز بزرگداشت شیخ کلینی در سالنمای ایران «روز اسناد ملی» نامگذاری شده است.

اسناد ملی و میراث مکتوب مجموعه ای از اندیشه ها، ارزش‌ها، فرهنگ و تغییر و تحولات ملت‌ها هستند که بخش بزرگی از گذشته را بازگو می‌کنند. هر یک از آثار مکتوب، سند اندیشه و خط مشی و سیر تحولات گذشتگان در بستر شرایط اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آن کشور است که به آیندگان واگذار می‌شود و پشتوانه اصالت تاریخ و بالندگی ملی است.

به همین مناسبت به معرفی لایحه قانونی تأسیس سازمان اسناد ملی با شماره بازیابی ۳۴۵/۰/۲۰/۲۲ق موجود در آرشیو مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی می‌پردازیم:

لایحه قانونی تأسیس سازمان اسناد ملی ایران

لایحه قانونی تأسیس سازمان اسناد ملی ایران یکی از مهم‌ترین قوانین سازمانی در تاریخ اداری کشور است که پس از تهیه و ارائه از سوی دولت، در تاریخ ششم آذر ۱۳۴۸ به تصویب مجلس شورای ملی رسید.

 نخست‌وزیر وقت، امیرعباس هویدا، در مقدمه لایحه پیشنهادی خود به مشکلات انباشته‌شده دستگاه‌های دولتی اشاره کرده بود؛ مشکلاتی که ناشی از حجم عظیم پرونده‌های راکد در ادارات بود و نه تنها فضای قابل توجهی را اشغال می‌کرد بلکه هزینه‌های سنگینی برای نگهداری به دولت تحمیل می‌نمود و دسترسی به سوابق را دشوار می‌ساخت. او تأکید داشت که بخش عمده‌ای از این اسناد زائد بوده و نگهداری آن‌ها فاقد ارزش است، در حالی که اسناد دارای ارزش تاریخی و ملی باید به‌صورت علمی طبقه‌بندی و بایگانی شوند تا حقوق و منافع مردم و دولت محفوظ بماند. همین ضرورت‌ها بود که زمینه ارائه لایحه تأسیس سازمان اسناد ملی ایران را فراهم کرد.

این لایحه در قالب قانونی مشتمل بر هشت ماده و شش تبصره تنظیم شده بود و هدف اصلی آن ایجاد سازمانی واحد برای گردآوری، نگهداری و سامان‌دهی اسناد ملی و تاریخی ایران بود که پس از تصویب مجلس شورای ملی و تأیید و تصویب مجلس سنا در تاریخ هفدهم اردیبهشت ۱۳۴۹ تصویب و ابلاغ نهایی گردید.

از این تاریخ، سازمان اسناد ملی ایران به‌طور رسمی آغاز به کار کرد و به‌عنوان نهادی وابسته به سازمان امور اداری و استخدامی کشور مأموریت یافت تا حافظه اسنادی دولت را در قالبی علمی و منسجم حفظ کند.

در متن قانون، اهداف و وظایف سازمان به‌روشنی بیان شده است. سازمان موظف بود اسناد ملی را گردآوری و نگهداری کند، شرایط دسترسی عمومی به آن‌ها را فراهم آورد، پرونده‌های راکد وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتی را متمرکز سازد و با تدوین آیین‌نامه‌های لازم، اوراق زائد را امحاء نماید. همچنین ساختار سازمانی آن شامل یک رئیس و یک شورا و تشکیلات لازم بود. رئیس سازمان از بین مستخدمین عالی¬رتبه که تحصیلات عالیه و سابقه تحقیق و تخصص در امور اداری و آرشیو باشند به پیشنهاد دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی کشور و تصویب هیئت وزیران انتخاب می¬شد. این ترکیب نشان‌دهنده تلاش قانون‌گذار برای تلفیق نگاه اجرایی و تخصصی در اداره امور اسنادی کشور بود. شورا وظیفه داشت آیین‌نامه‌های اجرایی مربوط به طبقه‌بندی، نگهداری و دسترس‌پذیری اسناد را تصویب کند و تعرفه خدماتی مانند تهیه میکروفیلم و رونوشت‌برداری را تعیین نماید. همچنین آیین‌نامه‌های خاصی برای تشخیص و امحاء اوراق زائد تدوین شد تا دستگاه‌های دولتی بتوانند اسناد غیرضروری خود را با رعایت ضوابط قانونی از چرخه بایگانی خارج کنند.

این قانون، نخستین چارچوب حقوقی برای صیانت از حافظه اسنادی و تاریخی ایران بود. با تأسیس سازمان اسناد ملی، کشور صاحب نهادی شد که نه‌تنها به سامان‌دهی بایگانی‌های دولتی کمک کرد بلکه امکان دسترسی علمی و فرهنگی به منابع اصیل را برای پژوهشگران فراهم ساخت. تدوین آیین‌نامه‌های تخصصی در حوزه آرشیو، امحاء، طبقه‌بندی و خدمات اسنادی نیز به استانداردسازی بایگانی‌های دولتی انجامید و زمینه‌ساز توسعه آرشیو ملی مدرن در ایران شد. تأسیس سازمان اسناد ملی ایران به‌عنوان مرجع رسمی حافظه اسنادی کشور بود؛ سازمانی که تا امروز نقشی کلیدی در حفظ و مدیریت اسناد ملی ایران ایفا می‌کند و میراثی ارزشمند برای پژوهشگران و نسل‌های آینده به‌جا گذاشته است.

تهیه و تنظیم: فریناز متشرعی (کارشناس مرکز اسناد کتابخانه مجلس)

منبع: کتابخانه مجلس شورای اسلامی

سایر تصاویر