1405/2/20 ۱۳:۳۹
چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال نوزدهم بهمنماه سال ۱۴۰۴ خورشیدی در تالار وحدت برگزار شد و رسالۀ موسيقی «نقاوةالادوار و تصانيف» به عنوان اثر شایسته تقدیر در چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
دبا: چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال نوزدهم بهمنماه سال ۱۴۰۴ خورشیدی در تالار وحدت برگزار شد و رسالۀ موسيقی «نقاوةالادوار و تصانيف» به عنوان اثر شایسته تقدیر در چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
رسالۀ موسيقی «نقاوةالادوار و تصانيف» اثر عبدالعزيز بن عبدالقادر مراغی با مقابله، تصحيح و مقدمۀ سیدحسین ميثمی و مصطفی عبادی از سوی انتشارات مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی (مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی) منتشر شده است.
در ادامه مروری بر این اثر خواهیم داشت:
سیدحسین میثمی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر و از مصححان کتاب نیز در مقدمۀ این اثر آورده است: عبدالعزيز فرزند عبدالقادر مراغی است. وی همانند پدر خويش در عرصههای مختلفی فعاليت کرده است. حاصل اين تلاشها تأليف رساله، ابداعاتی در نظام موسيقی، ساخت يک ساز جديد و ساختن آهنگهايی در اقسام تصانيف زمانه است. در اين کتاب ابتدا شرححال نويسنده، ابتکارات وی در نظام موسيقی و ساخت ساز ذکر و در ادامه به دو موضوع اصلی يعنی رسالۀ نقاوةالادوار و سپس بخشی از تصانيف ثبتشدۀ وی در رسالههای مختلف پرداخته میشود.
رسالۀ نقاوةالادوار از آن عبدالعزیز مراغی (د ۸۳۷ق) برای سلطانمحمد فاتح (حکـ : ۸۵۵-۸۸۶ق) در عثمانی نگاشته شده است. نقاوة معانی مختلفی دارد؛ اما از آنجايی که اين رساله تلخيصی از رسالههای جامعالالحان و مقاصدالالحان عبدالقادر مراغی است، میتوان حدس زد که مقصود نويسنده از اين عنوان، گزيدهای از اين رسالهها است که دو مبحث اصلی آن يعنی «ادوار نغمگی» و «ادوار ايقاعی» را شامل میشود. اصطلاح ادوار به بنيانگذار مکتب منتظميه، صفیالدين ارموی برمیگردد. در اين مکتب اصل مهمِ نظامِ فکری مؤلفين، انتظامبخشيدن به مباحث مختلف نظری موسيقی دوران خويش است. رسالۀ نقاوةالادوار و مقاصدالادوار اثر محمود فرزند عبدالعزيز را میتوان آخرين رسالههای مکتب منتظميه در قلمرو عثمانی دانست.
از عبدالعزيز تصانيف مختلفی نيز باقی مانده است. دو نمونه از تصانيف عبدالعزيز را میتوان در همين رسالۀ نقاوةالادوار مشاهده کرد. سه تصنيف ديگر و چهار پِشرو از وی در نزهةالارواح فی تطريب الاشباح تألیف یعقوب بن محمد حنفی (به کوشش بهروز امینی، تهران، ۱۴۰۱)، سه تصنيف و ۲۰ پشرو در نسخۀ خطی کتابخانۀ بودلن (مجموعۀ Ouzeley)، شمارۀ ۱۲۸، پنج تصنیف در نسخۀ خطی پاریس، کتابخانۀ ملی فرانسه (متون قدیم فارسی)، شمارۀ ۲۶۰، یک تصنیف در نسخۀ خطی مجموعۀ تصانیف، کتابخانۀ بغدادلی وهبی (مفتی بغداد متوفای ۱۹۳۳م)، زیر مجموعۀ کتابخانۀ سلیمانیه، شمارۀ ۱۰۰۲، سه تصنیف در نسخۀ خطی موجود در گوتا (آلمان) کتابخانۀ ایالتی، نسخههای خطی شرق، شمارۀ P.۸۷، و سه تصنیف در نسخۀ موجود در کتابخانۀ نورعثمانيه، شمارۀ ۳۶۵۲ وجود دارد. از آنجايی که گردآورندگان اين تصانيف اغلب به ذکر عبدالعزيز اکتفاء کردهاند، شايد با احتياط بتوان آنها را منسوب به عبدالعزيز دانست.
در مورد مؤلف
عبدالعزيز احتمالاً از کوچکترين فرزندان عبدالقادر مراغی، از چهرههای سرشناس تاريخ موسيقی در سلسلههای آلجلاير و تيموری به شمار میآيد. وی در ۸۱۶ق متولد شد (نک. مقدمۀ خضرايی ۱۳۸۸: نُه و ده). اين احتمال وجود دارد که مادر وی نيز در موسيقی دست داشته؛ چنانکه در نقاوةالادوار بيان میشود: « ... اما در اول زمان والدين فقير [و] خواجه رضیالدين رضوانشاه متعين بوده ... » (ن. خ، نورعثمانیه، شمارۀ ۳۶۴۶: a۷۰). از دوران کودکی وی آگاهی چندانی در دست نيست، جز اينکه عبدالقادر در آموزش موسيقی به اين فرزند نيز همت گماشت. با شيوع وبا يا طاعون و درگذشت عبدالقادر (قاضی احمد کاشانی ۱۴۱۴: 321؛ سيداصيلالدين عبدالله واعظ ۱۳۵۱: ۱۵۱) در اثر بيماری مذکور، وضعيت هرات آشفته شد. اين اتفاق مقارن با 22 سالگی عبدالعزيز بود. آنچه مسلم است وی از اين واقعه جان سالم بدر برد. از اين تاريخ تا ۸۵۷ق، ۴۱ سالگی، از عبدالعزيز اطلاعی در دست نيست. در ۸۵۷ق سلطان محمد، فرزند سلطانمراد دوم عثمانی ۸۴۷- ۸۴۹ق/ بار دوم ۸۵۵-۸۸۶ ق، قُسطنطنيه را فتح کرد. اين موفقیت در شهرت وی تأثیر بهسزايی داشت. اعتبار و اقتدار روزافزون وی سبب مهاجرت هنرمندان سرشناس به دربار اين سلطان شد. میتوان حدس زد که عبدالعزيز نيز به همين دليل قصد پيوستن به دربار سلطان محمد را کرد. البته اين احتمال نيز وجود دارد که آوازۀ شهرت خاندان مراغی سبب دعوت وی به دربار باشد. اين مهاجرت را میتوان دوران جديدی در زندگی عبدالعزيز دانست. از تصنيف «قول مُرصّع» وی برای اين سلطان چنين برمیآيد که در اين دوران عبدالعزيز تصانيفی در مدح اين سلطان میساخته و از ابتدای رسالۀ نقاوةالادوار نيز چنين برمیآيد که اين رساله برای اين سلطان تدوين شده است. محتوا و ساختار رساله بیشباهت به رسالۀ مقاصدالالحان نيست. در اين ارتباط میتوان حدس زد که وی ضرورتی برای تأليف رسالهای متفاوت نمیديد، يا اينکه مطالب چندانی که بتواند درخور يک رسالۀ جديد باشد در دست نداشت؛ با اين همه، وی مجبور بود که برخی از جملات رساله را تغيير دهد تا محتوای رساله منسوب به وی شود. در اين ارتباط دخلوتصرفهای اندکی در رساله وجود دارد که به محتوای زمانه و فعاليتهای وی برمیگردد؛ نیز میتوان اين موضوع را مزيتی برای تصحيح مجدد رسالۀ مقاصدالالحان دانست. در اشعار تصانيف وی بيتهايی به ترکی و عربی ديده میشود. با توجه به تبار مراغهای و رواج زبان ترکی در اين خطه، طبيعی است که وی اِشراف کاملی به زبان ترکی داشته باشد؛ همچنين با توجه به تحصيلات زمانه و آشنايی او با معارف دينی اسلام میتوان گفت عبدالعزيز زبان عربی را به خوبی میشناخت. در ميان اشعار آمده در تصانيف، اشعار حافظ شیرازی نيز مشاهده میشود و میتوان گمان برد که عبدالعزيز علاقۀ خاصی به اشعار اين شاعر بزرگ داشته است.
از خانوادۀ عبدالعزيز آگاهی چندانی در دست نيست؛ با اين همه يکی از پسرانش در دربار عثمانی جايگاه ويژهای داشت. به احتمال زياد، پدر در آموزشهای معارف زمانه نقش مهمی برای محمود داشته است. محمود خود در سرودۀ خويش به اين توانايیها اشاره میکند: علم ادوار، علم ساز، اصول، شعر، تصنیف، صرفونحو و کلام (ن. خ، نورعثمانیه، شمارۀ ۳۶۴۹: a۳). با توجه به حضور پدرش در دربار سلطانمحمد فاتح میتوان پنداشت که محمود از همان اوان کودکی يا نوجوانی با دربار امپراتوری عثمانی مرتبط بوده، زیرا رسالهای به نام مقاصدالادوار (تاريخ کتابت شوّال ۹۰۸ق) برای «السلطان بن السلطان سلطان بایزید بن محمدخان» تأليف کرده است. دانشپژوه اين سلطان را همان بايزيد دوم (حک ۸۸۶-۹۱۸ ق) معرفی میکند (۲۵۳۶/۱۳۳۶: ۱۴۳). محمود در تصانيف خويش به نام سلطان بايزيد اشاره میکند و میتوان پنداشت که بخش عمدهای از زندگی محمود در دربار اين سلطان سپری شده است.
نسخههای موجود نقاوةالادوار
از اين رساله دو نسخه در استانبول ترکيه، یکی در کتابخانه و موزۀ توپقاپیسرایی (ت)، مجموعۀ سلطاناحمد ثالث، شمارۀ ۳۴۶۲ و دیگری در کتابخانۀ نورعثمانيه (ن)، کتابخانۀ سليمانيه، شمارۀ ۳۶۴۶ موجود است. يک نسخه نیز در آنکارای ترکيه، کتابخانۀ ملی ترکيه، شمارۀ ۱۴۷، موجود است که کتابت آن به سال 1336ق برمیگردد. اين رساله در ۵۰ برگ تنظيم شده، ابعاد آن ۲۰۵×۲۴۵ و ابعاد متن ۱۴۵×۱۹۵ است. در هر صفحه ۲۲ سطر موجود و کتابت آن بر اساس نسخۀ نورعثمانيه است. نسخۀ ديگری هم در سنتپترزبورگ روسيه، کتابخانۀ سنتپترزبورگ، شمارۀ۴۴۶، وجود دارد. تصحيح حاضر بر اساس نسخههای استانبول است. نسخۀ اساس نسخۀ ۳۴۶۲ توپقاپیسرایی است و اطلاعات ذکرشده بر اساس توضيحات دکتر محمدتقی مسعوديه تنظيم شده است؛ با توجه به درخواست مکرّر، متأسفانه نسخۀ آنکارا برای مصححین ارسال نشد، نیز در تماسهایی که با کتابخانۀ سنتپترزبورگ داشتیم، مسئول نسخههای خطی از مفقود شدن این نسخه خبر دادند (۱۳۹۱: ۷-۸). لذا در اين چاپ همان دو نسخۀ استانبول مورد نظر قرار گرفت؛ اميد است در چاپهای بعدی مقابلهای با نسخۀ آنکارا نيز صورت گيرد.
نسخههای استفادهشده
۱. کتابت نسخۀ خطی به شمارۀ ۳۴۶۲ متعلق به سدۀ ۹ق است. اين نسخه با خط نسخ و نستعلیق کتابت شده که در آن عناوين به روش شنگرف (سرخرنگ) آمده است. در متن تصحيحات و يادداشتهايی در حاشيه وجود دارد. نسخه دارای رکابه و جلد چرم قهوهای با طرح ترنج و لچک و لبهدار در ابعاد: ۱۵۰ ×۲۲۰ است. کاغذ آن آهاری دربرگيرندۀ ۷۵ برگ است که در هر صفحه به طور تقریبی ۱۷ سطر آمده است. این نسخه با علامت اختصاری «ت» مشخص شده و نسخۀ اساس است. این نسخه در کتابخانه و موزۀ توپقاپیسرایی (مجموعۀ سلطاناحمد ثالث) نگهداری میشود.
2. کتابت نسخۀ خطی ۳۶۴۶ به سدۀ ۱۰ق برمیگردد. ابعاد آن ۲۵۶×۱۸۲ در ۷۲ برگ و ابعاد متن ۱۷۷×۱۰۳ تنظيم شده است. این نسخه در کتابخانۀ نور عثمانیه (در کتابخانۀ سلیمانیه) نگهداری میشود. این نسخه با علامت اختصاری «ن» مشخص شده است.
نگاهی به ساختار رساله
این رساله دربرگیرندۀ مقدمۀ ۱۲ فصل و یک خاتم است. به نظر میرسد با توجه به فرضیۀ گرایش شیعهبودن عبدالقادر مراغی (بینش، ۱۳۶۶: دوازده) انتخاب ۱۲ فصل علیرغم دخل و تصرفهای بیدلیل نبوده است. با توجه به مقدمه و خاتمه شاید بتوان این موضوع را با ۱۴ معصوم در اندیشۀ شیعیان اثنیعشری منطبق دانست. این ساختار در جامعالالحان و مقاصدالالحان عبدالقادر مراغی نیز رعایت شده است.
علاقهمندان برای تهیۀ رسالۀ موسيقی «نقاوةالادوار و تصانيف» میتوانند از راههای زیر اقدام کنند:
مراجعۀ حضوری به فروشگاهِ انتشارات مرکز به نشانیِ تهران، نیاوران، کاشانک، شمارۀ ۲۱۰
مراجعه به فروشگاه اینترنتی انتشارات مرکز به نشانیِ store.cgie.org.ir
تماس با انتشارات مرکز با شمارۀ تلفنهای ۰۲۱۲۲۲۹۷۶۷۷ و۰۹۱۲۳۹۳۱۸۳۶
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید