1405/2/20 ۱۱:۲۲
آیین سنتی شکرگزاری بلغورپزان در روستای سنو، یکی از قدیمیترین و در عین حال زندهترین آیینهای مردمی جنوب خراسان رضوی است؛ آیینی که هرساله اهالی با حضور گسترده در کنار چشمه تاریخی روستا، آن را برپا میکنند.
این مراسم که قدمتی چند صدساله دارد، هنوز هم بدون هیچ گونه دعوت رسمی و برنامهریزی نهادی، به صورت خودجوش برگزار میشود و همین ویژگی آن را از بسیاری آیینهای مشابه متمایز میکند.
یک پژوهشگر فرهنگ عامه، با تشریح جزئیات این مراسم که با همبستگی، کار جمعی و پیوند با طبیعت عجین شده است، بر ضرورت حفاظت از آن و تبدیل آن به جاذبهای فرهنگی-گردشگری تأکید کرد.
محمد دهقان، با اشاره به اهمیت این آیین، اظهار کرد: صبح روز اجرای آیین، مردم روستا از ساعات اولیه در کنار چشمه جمع میشوند و طبق رسم قدیم، مراسم شکرگزاری با قربانی چند گوسفند آغاز میشود. این قربانی، نمادی از شکرگزاری در برابر نعمات الهی و بذل و بخشش برای برکت بیشتر در سال پیش رو است.
وی اضافه کرد: پس از انجام قربانی، گروهی از زنان روستا به آمادهسازی یکی از مهمترین بخشهای آیین، یعنی پخت بلغور، میپردازند. این غذای سنتی با استفاده از بلغور گندمی تهیه میشود که بخش عمده آن توسط هفت آسیاب سنتی نزدیک چشمه فراهم میگردد. این اشاره به هفت آسیاب، گویای قدمت و ریشهدار بودن این سنت در دل تاریخ روستاست و همچنین نشان دهنده وابستگی این آیین به منابع اولیه تولید غذا در گذشته است.
این پژوهشگر فرهنگ عامه، ادامه داد: همزمان با پخت بلغور توسط زنان، مردان و به ویژه جوانان مشغول لایروبی قنات چشمه سنو هستند. این قنات که مسیر آب را از دل زمین به سوی باغها و مزارع هدایت میکند، برای باقی ماندن در چرخه حیات نیازمند توجه مستمر است. این بخش از مراسم، وجهه عملی و حیاتی آیین را نمایان میسازد؛ زیرا بقای روستا و محصولات کشاورزی آن، به سلامت و کارایی این قنات بستگی دارد. جوانان با مشارکت در این کار، علاوه بر ادای دین به طبیعت و روستا، با مفهوم مسئولیتپذیری و حفظ منابع ضروری آشنا میشوند.
همبستگی و کار جمعی؛ جوهره اصلی آیین
وی با اشاره به اینکه مهمترین ویژگی این آئین جمع شدن باور و کار عملی در کنار هم است؛ گفت: در این آیین، مردم فقط تماشاچی نیستند، بلکه حضور آنها با کار جمعی تعریف میشود. این مشارکت فعال، آیین بلغورپزان را از حالت منفعلانه خارج کرده و آن را به رویدادی زنده و پویا تبدیل میکند.
دهقان تأکید کرد: آیینهایی مثل بلغورپزان در حفظ ارتباط میان نسلها نیز نقش حیاتی دارند؛ زیرا در چنین مراسمی کودکان و نوجوانان با مشاهده رفتار بزرگترها، شیوه همکاری، احترام، تقسیم کار و اهمیت منابع طبیعی را به شکل عملی یاد میگیرند. این یادگیری غیرمستقیم و مبتنی بر تجربه، تأثیرگذارتر از هر آموزش رسمی است و به انتقال ارزشهای فرهنگی به شیوهای پایدار کمک میکند.
این پژوهشگر فرهنگ عامه، برای حفاظت از چنین آیینهایی افزود: حفاظت از آیینها لزوماً به معنای تبدیلشان به برنامههای رسمی و دولتی نیست؛ بلکه باید در بستر طبیعی خود، با مشارکت خود مردم، اما با همراهی کارشناسان تقویت شوند. خودجوشی و مردمی بودن سنتها اهمیت دارد و دخالتهای غیرضروری را بر حذر میدارد.
وی مطرح کرد: ضمن اینکه باید روایتها و جزئیات آیین ثبت شود، پژوهش میدانی و گفتوگوی منظم با بزرگان انجام و امکان مشارکت نسلهای جدید فراهم گردد.
دهقان معتقد است؛ اگر تنها به ثبت اسمی آیینها بسنده شود، کمکی به بقای آنها نمیکند. آیین زمانی حفظ میشود که مردم بدانند چرا باید آن را ادامه دهند و چه نقشی در هویتشان دارد.
خطر فراموشی و ظرفیت گردشگری
دهقان در ادامه، در مورد وضعیت سنتهای محلی خاطرنشان کرد: در سالهای اخیر، بسیاری از آیینها و سنتهای محلی در ایران با خطر فراموشی روبهرو شدهاند. مهاجرت، تغییر سبک زندگی، کمرنگ شدن مناسبات سنتی و فاصله گرفتن نسل جوان از کار جمعی از جمله عواملی است که سبب میشود برخی سنتها فقط در حد روایت باقی بمانند.
وی در این زمینه هشدار داد: اگر آیینها مستندسازی و حمایت نشوند، ممکن است از درون تهی شوند؛ یعنی ظاهراً برگزار شوند، اما معنا و کارکرد اصلیشان از بین برود. این تهی شدن از درون، یکی از بزرگترین خطراتی است که میراث فرهنگی را تهدید میکند.
وی اظهار کرد: حفاظت از آیینها نه تنها اهمیت فرهنگی دارد، بلکه میتواند به عنوان یک جاذبه گردشگری نیز مورد توجه قرار گیرد. با توجه به رونق گردشگری فرهنگی در سالهای اخیر، بسیاری از آیینهای محلی در سراسر کشور تبدیل به جاذبههایی برای گردشگران داخلی و خارجی شدهاند.
دهقان معتقد است؛ بلغورپزان نیز این قابلیت را دارد که نه در قالب جشنواره رسمی، بلکه به عنوان یک آیین اصیل در تقویم فرهنگی منطقه معرفی شود.
وی اظهار کرد: اگر معرفی این مراسم با دقت انجام شود، میتواند در کنار حفظ سنت، برای روستا فرصت اقتصادی نیز ایجاد کند. اگر ما بتوانیم این آیینها را به درستی معرفی کنیم، میتوانیم شاهد بازگشت مردم به سمت این سنتها باشیم. همچنین، میتوانیم از این آیینها به عنوان یک ابزار برای تقویت هویت ملی و فرهنگی استفاده کنیم.
عصارهای از باورها و چراغ راه آینده
دهقان تأکید کرد: آیین شکرگزاری بلغورپزان سنو، نه یک مراسم ساده پخت غذاست و نه یک گردهمایی مناسبتی، بلکه عصارهای از باورهای دیرینه مردم، احترام به طبیعت، کار جمعی، انتقال تجربه و پیوند نسلهاست.
وی با نگاهی امیدوارانه به آینده گفت: اگر قرار باشد بدانیم فرهنگ یک روستا چگونه زنده میماند، باید به همین آیینها نگاه کنیم. اینها تنها یادگار گذشته نیستند بلکه چراغ راه آیندهاند.
دهقان با توجه به اهمیت این آیین و سایر سنتهای محلی، افزود: امیدوارم شاهد برگزاری پرشورتر این مراسم در سالهای آینده باشیم و بتوانیم این سنت زیبا را برای نسلهای آینده نیز حفظ کنیم.
وی همچنین از مسئولان و دستاندرکاران فرهنگی و گردشگری درخواست کرد که به این آیین توجه ویژهای داشته باشند و زمینههای لازم برای برگزاری هرچه بهتر آن را فراهم کنند.
آئین بلغورپزان روستای سنو در ۳۱ مردادماه ۱۴۰۳ با شماره ۲۰۳۱۰۶۱۰ در سطح استانی در فهرست رویدادهای گردشگری جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است. این آئین همه ساله بین ۱۳ تا ۲۰ اردیبهشت ماه برگزار می شود.
روستای سنو یکی از روستاهای براکوه بخش کاخک شهرستان گناباد است که در غرب گناباد و شرق رشته کوه بین فردوس و گناباد واقع شده است. این روستا دارای آثار و ابنیه تاریخی بسیاری است که حکایت از قدمت بیش از ۱۲۰۰ سال آن دارد.
منبع: ایسنا
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید