1405/2/3 ۱۰:۱۳
نشست رونمایی از کتاب «دیوان آزاد بلگرامی» با تصحیح هومن یوسفدهی و آیین تقدیر از بلرام شوکلا، رئیس مرکز فرهنگی سفارت هندوستان با حضور جمعی از پژوهشگران و شخصیتهای فرهنگی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
آیین رونمایی از «دیوان آزاد بلگرامی» با هدف معرفی یکی از آثار مهم ادب فارسی در شبهقاره هند و بررسی ابعاد ادبی و تاریخی آن، روز دوشنبه ۳۱ فروردین ۱۴۰۵ در سالن فرهنگ مرکز همایشهای بینالمللی کتابخانه ملی برگزار شد.
در این برنامه، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، حمیدرضا قلیچخانی، پژوهشگر زبان فارسی و تاریخ خوشنویسی، مهدی رحیمپور، پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، بلرام شوکلا، رئیس مرکز فرهنگی ویواکآناند وابسته به سفارت هند در ایران و هومن یوسفدهی، مصحح اثر، سخنرانی کردند و احسانالله شکراللهی، رئیس اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، دبیری نشست را بر عهده داشت. همچنین در حاشیه این آیین، از خدمات علمی و فرهنگی بلرام شوکلا تقدیر شد.
«دیوان آزاد بلگرامی» از آثار شاخص ادب فارسی در حوزه فرهنگی هند بهشمار میرود. آزاد بلگرامی از ادیبان برجسته سده دوازدهم هجری است که در منطقه بلگرام هند میزیست و آثار او بازتابی از پیوندهای عمیق زبان فارسی با سنتهای فکری و فرهنگی شبهقاره بهشمار میآید.
احسانالله شکراللهی در آغاز این نشست با اشاره به اینکه این برنامه نخستین نشست کتابخانه ملی در سال ۱۴۰۵ است، اظهار کرد: «دیوان آزاد بلگرامی پلی فرهنگی مهم میان دو فرهنگ تاریخی ایران و هند بهشمار میرود.»
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سخنان خود را با اشاره به اشتراکات فرهنگی ایران و هند آغاز کرد و گفت: «ما باید افتخار کنیم که در دنیای امروز همچنان کشورهایی با سابقه تاریخی چند هزار ساله به نام ایران و هند وجود دارند که در کنار تمدن چین، بهدرستی گهواره تمدن نام گرفتهاند.»
وی در ادامه با اشاره به تجاوز اخیر آمریکا و اسرائیل به کشورمان افزود: «در دنیایی که سیاست رو به افول پیش میرود و نمونه بارز آن را میتوان در جنگ اخیر سراغ گرفت، باید به تمدن صلحطلب مشرقزمین و کشورهایی مانند ایران و هند که در قرون اخیر مهاجم نبودهاند، افتخار کرد.»
امیرخانی با اشاره به پیوندهای تاریخی دو کشور تصریح کرد: «نزدیک به چهار قرن حضور فرهنگ و زبان فارسی در شبهقاره هند و شکلگیری فرهنگهای فارسی متعدد در این منطقه، در کنار خیل عظیمی از نویسندگان و شاعران فارسیزبان، میراثی ارزشمند بر جای گذاشته است.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران همچنین تأکید کرد: «انتشار دیوان آزاد بلگرامی به تصحیح هومن یوسفدهی گامی مهم در راستای تداوم این میراث مشترک میان ایران و هند است.»
وی در پایان با اشاره به حضور رابیندرانات تاگور در ایران و اشعار ملکالشعرای بهار، ابیاتی از این اشعار را قرائت کرد:
تاکه در این عصر نوین، بیدرنگ / در برِ «تاگور» نهادند چنگ
ناله عشاق برآمد ز چنگ / پر شد از او هند و عراق و فرنگ
جمله نواها ز جهان رخت بست / نغمه «عشاق» به جایش نشست
تاگور این چنگ که در دست توست / بوده به چنگ دگران از نخست
چنگِ زرتشت و برهماست این / مانده به تاگور ز بوداست این
جانب بنگاله فرستادمش / «هدیه تاگور» لقب دادمش
حمیدرضا قلیچخانی، پژوهشگر زبان فارسی و تاریخ خوشنویسی، در ادامه این نشست و به عنوان سخنران دوم برنامه اظهار داشت: «دیوان آزاد بلگرامی اثری سترگ در میراث مشترک ایران و هند است و آزاد بلگرامی از چهرههای برجسته در حوزه تذکرهنویسی بهشمار میرود. برای پی بردن به جایگاه این شاعر هندی کافی است به محل دفن ایشان توجه کنیم که در کنار حسن دهلوی ملقب به سعدی هندوستان هستند، قرار دارد.»
وی با اشاره به تلاشهای مصحح اثر، هومن یوسفدهی، افزود: «در خاطر دارم آقای یوسفدهی تلاشهای خود را از اوخر دهه ۸۰ شمسی شروع کردند و برای گردآوری نسخههای این دیوان، تلاشهای فراوانی صورت گرفته و دستیابی به نسخه کامل آن مستلزم زحمات بسیاری بوده است.»
قلیچخانی درباره ویژگیهای این اثر گفت: «دیوان بلگرامی اثری بسیار ارزشمند در ادامه سبک هندی قرار دارد و در زمانی سروده شده که در ایران جریان بازگشت ادبی شکل گرفته بود، اما در هند این سبک همچنان تداوم داشت.»
وی همچنین با اشاره به جایگاه زبان فارسی در شبهقاره هند تصریح کرد: «زبان فارسی به مدت ۷۰۰ سال در شبهقاره هند زبان دیوانی بوده است. هرچند مردم با زبانهای محلی و بومی خود سخن میگفتند، اما فارسی همچنان زبان دیوانی و رسمی در این منطقه محسوب میشد. در عین حال، میراثی که تاکنون کمتر به آن توجه شده، خطی است که در آن زمان برای کتابت به کار میرفت؛ یعنی خط نستعلیق. این خط هنوز در پاکستان برای نگارش زبان اردو استفاده میشود. از اینرو، میتوان خط نستعلیق را یکی از میراثهای مشترک مهم میان ایران و شبهقاره هند دانست.»
مهدی رحیمپور، پژوهشگر فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی، در بخش دیگری از این برنامه درباره بلگرامی گفت: «بلگرامی در عمر ۸۴ ساله خود کتابهای متعددی در زمینههای مختلف ادبیات و تاریخ به زبانهای عربی و فارسی تألیف کرد، اما عمده شهرت او به تذکرهنویسی بازمیگردد. او هم در حوزه تذکره شعرا و هم در تذکره علما و عرفا تبحر بسیار بالایی داشت. همچنین آزاد بهعنوان یک منتقد ادبی شناخته میشود و نقدهای جدی به شاعران بزرگ زمان خود، حتی شاعران فارسی، وارد کرده است که این موضوع از تسلط وی بر شعر فارسی حکایت دارد.»
وی افزود: «آزاد بلگرامی در میان اهل ادب از احترام بالایی برخوردار بوده و برخی تذکرهها او را همتراز با امیرخسرو دهلوی دانستهاند، هرچند این مقایسه اغراقآمیز است.»
این پژوهشگر زبان و ادب فارسی درباره ویژگیهای شعری آزاد بلگرامی و تأثیرپذیری او از حافظ گفت: «دیوان آزاد که هماکنون در اختیار ماست، در ادامه همان سبک هندی قرار دارد؛ برای مثال، سادگی زبان و کاربرد کلمات عامیانه کمابیش در تداوم این سبک است. اما آنچه در این دیوان برجستگی خاصی دارد، ردپای بسیار پررنگ حافظ است. بهطور تقریبی میتوان گفت حدود ۷۰ درصد غزلیات آزاد تحت تأثیر حافظ است و از اینرو میتوان آزاد بلگرامی را مقلد موفقی برای دیوان حافظ دانست.»
بلرام شوکلا، رئیس مرکز فرهنگی ویواکآناند وابسته به سفارت هند در ایران، بهعنوان سخنران بعدی این برنامه سخنان خود را آغاز کرد و درباره «دیوان آزاد بلگرامی» اظهار داشت: «این کتاب برای ما اهالی هند، اثری بسیار مهم و تأثیرگذار است و میراثی ارزشمند محسوب میشود.»
وی در ادامه با اشاره به اشتراکات فرهنگی ایران و هند گفت: «چقدر یک اهل هندوستان در ایران متعجب میشود وقتی میبیند در جایجای این کشور، حکایتی درباره هندوستان وجود دارد. گویی ایران نیمه دیگر وجود ما هندویان است. ایران برای ما آیینهای است که به ما اجازه داده نیمه دیگر خود را ببینیم.»
شوکلا افزود: «به قول استاد برجسته حداد عادل، زبان فارسی با هندوستان پیوندی خاص و ناگسستنی دارد. اگرچه فارسی در کشورهای دیگر نیز حضور داشته، اما برای رشد و تعالی این زبان، سرزمینی مانند هندوستان وجود نداشته است.» وی همچنین گفت: «زبان زیبای فارسی، هنگامی که با فرهنگ دیرینه هند آمیخته شد، معجزهای بیسابقه پدید آورد.»
این محقق فرهنگی درباره نسبت زبان فارسی و کشور هندوستان عنوان کرد: «برای فهم هندوستان، دانستن زبان فارسی امری ناگزیر است. در هندوستان، این زبان بههیچوجه یک زبان بیگانه محسوب نمیشود. ما میدانیم که زبان فارسی یکی از زبانهای کلاسیک کشور ماست. در هند، هرکس که زبان فارسی را یاد میگیرد، مورد احترام قرار میگیرد. زبان فارسی پیونددهندهای زنده است که روابط فرهنگی ما را تازه نگه میدارد و همین روابط فرهنگی، بستر روابط گوناگون را فراهم میکند.»
وی در ادامه درباره «دیوان آزاد بلگرامی» اظهار داشت: «فارسی در هندوستان در زبان شاعرانش منعکس میشود و یکی از شاعران مهم فارسی در هند، آزاد بلگرامی است. او در تذکرههای خود از شاعران بومی هند یاد میکند و این برای ما بسیار اهمیت دارد که در کتابهای فارسی، نام شاعران هندی آورده شود. شوربختانه اشعار بلگرامی آنگونه که باید دیده نشده است و علت این امر را باید در استعمار انگلیس جستوجو کرد که با تسلط بر هندوستان، موجب افول زبان فارسی و گمنامی شاعران فارسیزبان شد. کاری که آقای یوسفدهی انجام دادهاند، گامی مهم برای پر کردن این خلأ محسوب میشود.»
در بخش دیگری از برنامه، از خدمات علمی و فرهنگی بلرام شوکلا از سوی شخصیتهای فرهنگی حاضر تقدیر بهعمل آمد و در ادامه، نماینده فرهنگستان زبان و ادب فارسی، پیام غلامعلی حداد عادل، رئیس این نهاد، را قرائت کرد.
در بخشی از این پیام آمده است: «اکنون که دوست عزیز ما و استاد محترم، جناب آقای دکتر بهرام شوکلا، پس از یک دوره موفقیتآمیز در سمت رایزن فرهنگی کشور هندوستان به میهن خود بازمیگردد، همه اهل فرهنگ و علاقهمندان به تحکیم روابط فرهنگی ایران و هند و دوستداران گسترش زبان فارسی در آن کشور وظیفه دارند از ایشان به سبب تلاش عالمانه و صادقانهای که در طول مدت مأموریت خود در ایران داشتهاند، سپاسگزاری و قدردانی کنند.»
در ادامه این پیام نیز تأکید شده است: «جناب آقای دکتر بهرام شوکلا با تسلط به زبان فارسی و سرودن شعر به این زبان، جایگاه خود را در محافل و مؤسسات ادبی و زبانی فارسی بهخوبی تثبیت کرد و با تدریس زبان سانسکریت به ایرانیان علاقهمند، زمینهای مناسب برای شناخت عمیقتر فرهنگ و عرفان هند در ایران فراهم ساخت.»
هومن یوسفدهی، مصحح «دیوان آزاد بلگرامی»، بخش عمده سخنان خود را به بلرام شوکلا و جایگاه فرهنگی او اختصاص داد و گفت: «دکتر بهرام شوکلا در آیین هندو بسیار معتقد و مقید هستند. من از نزدیک دیدهام که چگونه آداب و مناسک این آیین را بهجا میآورند و همین تقید به آداب، روحیه صلحکل را در ایشان شکل داده است. ایشان با هوش و پشتکار بالا، پس از تسلط بر زبان سانسکریت، بر زبان و ادبیات فارسی نیز مسلط شدند و این برای ما ایرانیها مایه افتخار است که شاعری در دیار هند، اشعار فاخری به زبان فارسی سروده است.»
این رویداد در پایان با رونمایی از «دیوان آزاد بلگرامی» با حضور شخصیتهای فرهنگی به کار خود پایان داد.
منبع: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید