نگاهی به زندگی و آثار عطار

1405/1/26 ۱۳:۰۴

عطار قصد نداشت تا اسرار طبیعت را کشف کند. از سوی دیگر، در او انگیزه‌ای برای نمایش دانشش وجود نداشته است. تنها زمانی به ابراز دانش خود دست می‌زند که می‌خواهد مبحثی از علم را در قالب یک داستان بیان کند.

عارفی که قصد کشف اسرار طبیعت را نداشت

عَطّار نیشابوری شاعر و عارف فارسی‌زبان قرن ششم و هفتم قمری است. او با علوم مختلفی مانند قرآن، حدیث، فقه، تفسیر، ‌طب، نجوم و کلام آشنایی داشت. عطار اشعار بسیاری درباره فضیلت خلفا دارد که نشان می‌دهد بر مذهب اهل سنت بوده است؛ اما همچنین اشعار بسیاری در فضیلت حضرت علی(ع) و اهل بیت(ع) سروده است؛ چندان که سبب شده است کسانی او را شیعه بدانند. ۲۵ فروردین در تقویم ایران، روز ملی بزرگداشت عطار نیشابوری نام‌گذاری شده است.

عطار نیشابوری (Attar of Nishapur)، با نام اصلی فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری، در سال ۵۴۰ هجری قمری در نیشابور چشم به جهان گشود. در مورد جزئیات دقیق مربوط به زندگی و مرگ او و همچنین مؤلف اصلیِ بسیاری از آثار منسوب به وی، در میان پژوهشگران، اختلاف نظرهای فراوانی وجود دارد. تنها چند تن از معاصران عطار نیشابوری از جمله عوفی، نصیرالدین طوسی و حمداللّه مستوفی از وی یاد کرده‌اند. در تمامی این منابع، از عطار به‌عنوان مردی نیشابوری نام برده شده است.

عطار در دوران جوانی خود، به نقاط بسیاری در جهان سفر کرد و از مصر، سوریه، عربستان، هند و آسیای مرکزی دیدن کرد، اما سرانجام در زادگاهش نیشابور ساکن شد. او سال‌ها در نیشابور به جمع‌آوری سخنان صوفیان و بررسی و مطالعه علوم مختلف پرداخت.

اطلاعات روشنی درباره‌ آموخته‌های عطار نیشابوری از نوشته‌های او به‌ دست نمی‌آید. مشهود است که او در سال‌های آغازین زندگی خود، به مطالعه‌ فقه، تفسیر و حدیث پرداخته است. عطار قصد نداشت تا اسرار طبیعت را کشف کند. از سوی دیگر، در او انگیزه‌ای برای نمایش دانشش وجود نداشته است. تنها زمانی به ابراز دانش خود دست می‌زند که می‌خواهد مبحثی از علم را در قالب یک داستان بیان کند؛ مثل زمانی که در پایان داستانی درباره‌ یک شخصیت فقیر، دست به توصیف صور فلکی می‌زند یا هنگامی که به‌عنوان نمونه‌ای از دانایی یک دانشمند، مهارت او را در برداشتن تومور مغزی ذکر می‌کند.

عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ هجری قمری به هنگام حمله‌ مغول به نیشابور، اسیر و سپس در سال ۶۱۷ یا ۶۱۸ق یا ۶۲۷ق کشته شد. او در نزدیکی دروازه‌ شهر توسط سربازان کشته و تمام آثارش نیز سوزانده شد. آثاری که پس از این‌همه سال به دست ما رسیده است، پیش از حمله‌ مغول به شهرهای دیگری برده شده بودند.

مذهب عطار

درباره مذهب عطار نیشابوری اختلاف است: محمدرضا شفیعی کدکنی ادیب و عطارشناس، معتقد است که عطار بر مذهب اهل سنت و جماعت بوده، ولی به خاندان پیامبر(ص) ارادت خاص داشته است. عطار اشعار بسیاری درباره فضیلت خلفا، ابوحنیفه و شافعی دارد که به‌گفته سعید نفیسی و بدیع‌الزمان فروزانفر، نشان می‌دهد بر مذهب اهل‌سنت بوده است. با وجود این، توصیفات او از حضرت علی(ع) و اهل‌بیت(ع) در آثارش، موجب شده است کسانی وی را شیعه بدانند؛ تا جایی که قاضی نورالله شوشتری، عطار را شیعه‌ای خالص ‌دانسته است. علامه طهرانی در کتاب توحید علمی و عینی می نویسد که اعلام و بزرگان طبق گفتار عطار، او را از پیروان مکتب تشیع شمرده‌اند.

برخی، از جمله قاضی نورالله شوشتری با انتساب کتاب مَظهرُالعجایب به عطار، اشعار آن را دلیل شیعه بودن عطار دانسته‌اند. اشعار این کتاب درباره انسان کامل است و از امام علی(ع) تا امام رضا(ع) را شامل می‌شود، اما پژوهشگران ادبیات فارسی این کتاب را از آثار عطار نمی‌دانند.

نگاهی به آثار عطار نیشابوری

آثار منظوم: الهی‌نامه، اسرارنامه، جواهرنامه، خسرونامه، شرح القلب، مصیبت‌نامه، منطق الطیر، دیوان اشعار، مختارنامه.

آثار منثور: یکی از معروف‌ترین کتاب‌های عطار تذکرةالاولیا است که به نثر نوشته شده است. این کتاب حکایت‌ها و گفتارهایی از اولیای الهی را از امام صادق(ع) تا منصور حلاج شامل می‌شود و با ذکر مختصری از امام باقر(ع) پایان می‌یابد. همچنین در آن، از افرادی مانند ابوحنیفه، شافعی و احمد بن حنبل سخن آمده است.

از ۱۰ کتاب عطار، هشت کتاب باقی مانده است و از دو اثر او، یعنی جواهرنامه و شرح‌القلب نشانی نیست. تخلص عطار نیشابوری در اشعارش «فرید» و «عطار» است.

کتاب «منطق‌الطیر» (The Conference of the Birds): منطق‌الطیر یا مقامات الطیور بزرگ‌ترین اثر عطار نیشابوری است. این منظومه‌ تمثیلی جست‌وجوی پرندگان را برای سیمرغ افسانه‌ای به تصویر می‌کشد. آن‌ها می‌خواهند او را پیدا کرده و پادشاه خود نمایند. در صحنه‌ پایانی، پرندگان که از سفر جان سالم به در برده‌اند، با تامل در انعکاس آینه‌وار تصویر خود در سیمای سیمرغ، متوجه می‌شوند که آن‌ها و سیمرغ یکی هستند. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان روایت‌شده در این اثر است.

کتاب «الهی‌نامه» و کتاب «مصیبت‌نامه»: از میان دیگر آثار مهم عطار نیشابوری می‌توان به دو کتاب الهی‌نامه و مصیبت‌نامه اشاره کرد. هر دو این آثار، تمثیل‌هایی عرفانی هستند. الهی‌نامه متشکل از داستان‌های کوتاه و بلند است و همه‌ این داستان‌ها در راستای داستانی اصلی تنظیم شده‌اند. مصیبت‌نامه نیز شرح گرفتاری‌ها و مصیبت‌های سالک است و پس از منطق‌الطیر، مهم‌ترین منظومه‌ی عطار نیشابوری محسوب می‌شود.

کتاب «تذکرة‌الاولیا» (Tazkirat al-Awliya): عطار نیشابوری در تذکرة‌الاولیا، منبعی ارزشمند از اطلاعات درباره‌ زندگی نامه‌ صوفیان اولیه، به‌ویژه قدیسین، شارحان، پیشگامان تصوف و عرفای مسلمان، آورده است. عطار در این کتاب به شرح حال و سرگذشت هفتاد و دو تن از اولیاء و مشایخ تصوف پرداخته است که از امام جعفر صادق(ع) آغاز شده و به حلاج ختم می‌شود. این تنها اثر منثور عطار نیشابوری است.

منبع: ایرنا