صدای ریشه‌ها، نگاهی نو به پهلوانی و دیاسپورای ایرانی در آثار جلیل دوست‌خواه

1405/1/15 ۱۱:۳۷

یک اصفهان‌شناس گفت‌: استاد دوست‌خواه همیشه به دانشجویان خود می‌گفت به ریشه‌هایت نگاه کن، اما نترس از اینکه آن‌ها را به زبان امروز بازگو کنی. تاریخ زنده است؛ اگر ما آن را بادل و ذهن بازخوانی کنیم، می‌توانیم آینده‌ای پرمعنا بسازیم.

جلیل دوست‌خواه متولد ۱۳۱۲ در اصفهان، دانش‌آموخته دکترای ادبیات فارسی، ایران‌شناس، نویسنده، ادیب، شاهنامه‌پژوه و مترجمِ معاصرِ ایرانی بود که  روز گذشته در شهر بریزین از ایالت کوئینزلند استرالیا در ۹۳ سالگی و پس از یک دوره بیماری درگذشت.

عبدالمهدی رجایی، استاد دانشگاه اصفهان و اصفهان‌پژوه درباره ابعاد فرهنگی و زندگی جلیل دوست‌خواه اظهار کرد: جلیل دوست‌خواه در اصفهان به دنیا آمد و پس از تحصیل در مکتب سنتی و سپس در مدارس مدرن، به‌عنوان معلم در روستاهای اطراف شهر مشغول شد. پس از انجام نظام‌وظیفه، به دانشگاه تهران رفت و در رشته زبان و ادبیات فارسی دکترا گرفت؛ پایان‌نامه‌اش درباره آیین پهلوانی بود.

وی افزود: پس از آن، در سازمان لغت‌نامه دهخدا و چندین نشریه ادبی‑فرهنگی فعالیت کرد و به‌ویژه در زمینه بررسی آیین‌های بومی و نقش پهلوانی در ادبیات فارسی شناخته شد. در سال ۶۹ به استرالیا مهاجرت کرد و به تدریس و پژوهش در دانشگاه‌های محلی ادامه داد و مقالاتی درباره ارتباطات فرهنگی بین ایران و دیاسپورای ایرانی منتشر کرد. فقدان این نویسنده و پژوهشگر برای جامعه ادبیات ما بسیار دردناک است.

این استاد دانشگاه و اصفهان‌پژوه بیان کرد: ویژگی اصلی در شخصیت استاد دوست‌خواه صمیمیت و احترام به افراد بود؛ به‌صورتی که همکاران و دانشجویانش همیشه می‌گفتند؛ استاد با لحنی دوستانه و صبور به‌ویژه با جوانان برخورد می‌کرده است و همیشه آماده گوش‌دادن به نظرات مختلف بوده است.

رجایی تصریح کرد: یکی دیگر از ویژگی‌های اخلاقی استاد این بوده که در تمام کارهایش به دقت به منابع اولیه می‌پرداخته و از تفسیرهای سطحی دوری می‌کرده است، همچنین علاقه عمیقش به میدانی بودن باعث می‌شده است، برای جمع‌آوری اطلاعات درباره آیین‌های بومی، به بازارهای قدیمی، مراسم‌های محلی و گفت‌وگو با قصه‌گویان بپردازد؛ یعنی همیشه سعی می‌کرده صدای مردم را در متون علمی بازتاب دهد.

وی خاطرنشان کرد: مهم‌ترین آثار استاد پایان‌نامه‌اش درباره آیین پهلوانی بود که به‌عنوان مرجع اصلی برای پژوهشگران میدانی و ادبیات پژوهان شناخته می‌شود. مقاله او درباره پهلوانی در ادبیات‌معاصر نیز تأثیر زیادی داشته؛ در آن اثر ارتباط بین روایت‌های پهلوانی و ساختارهای نمادین در شعر معاصر را بررسی کرده است.‌

این استاد دانشگاه و اصفهان پژوه توضیح داد: تا جایی که اطلاع دارم این مقاله در دوره‌های کارشناسی‌ارشد ادبیات فارسی تدریس می‌شود. پس از مهاجرت، کتابی جمعی درباره آینده فرهنگ ایرانی در دیاسپورا نوشت که به‌ویژه برای پژوهشگران ایرانی ‑ استرالیایی ارزشمند است، همچنین سخنرانی‌ها و مقالات کوتاهی درباره تأثیر آیین‌های بومی بر شعر نو نیز از آثار او به شمار می‌آید.

رجایی درباره دیدگاه و پژوهش‌های استاد دوست‌خواه گفت: استاد دوست‌خواه در پژوهش‌هایش نشان داد که پژوهش میدانی یک اخلاق انسانی است؛ او با احترام به صاحب‌نظران محلی، سعی می‌کرد صدای مردم را در متون علمی بازتاب دهد، بنابراین برای پژوهشگران امروز هم مهم است که به دقت به منابع اولیه مراجعه کنند، گوش به صدای مردمی بدهند و در نوشتار علمی از زبانی صریح و بدون تحقیر استفاده کنند. این رویکرد، پژوهش‌های ما را زنده و مرتبط با زندگی واقعی می‌کند.

وی در پایان با اشاره به پند استاد دوست‌خواه به شاگردانش بیان کرد: استاد دوست‌خواه همیشه می‌گفت؛ به ریشه‌هایت نگاه کن، اما نترس از اینکه آن‌ها را به زبان امروز بازگو کنی. تاریخ زنده است؛ اگر ما آن را بادل و ذهن بازخوانی کنیم، می‌توانیم آینده‌ای پرمعنا بسازیم.

دوست‌خواه چندین عنوان کتاب، ترجمه و مقاله پژوهشی در موضوعات ادبی، فرهنگی و تاریخی از خود به یادگار گذاشته است که «گزارش اوستا»، «پژوهش‌هایی در شاهنامه فردوسی»، «آیین‌ها و افسانه‌های ایران و چین باستان»، «حماسه ایران یادمانی از فراسوی هزاره‌ها»، «گزارش هفت‌خان رستم»، »شناخت‌نامه فردوسی و شاهنامه»، «شاهنامه نقالان بر بنیان طومار مرشد عباس زریری اصفهانی»، و واژه‌نامه سترگ «فرهنگ فارسی اصفهانی» از جمله این آثار است.

تدریس در دانشگاه‌های اصفهان، جندی‌شاپور اهواز، استرالیا و انگلستان، همکاری با گاهنامه «جُنگ اصفهان» به همراه بزرگانی همچون هوشنگ گلشیری، محمد حقوقی، ابوالحسن نجفی، ضیا موحد، و همچنین همکاری با «دانشنامه ایرانیکا» در دانشگاه کلمبیا در نیویورک از دیگر فعالیت‌های شاخص اوست.

منبع: ایسنا