«یکی اُرموی مردِ شاهنامه‌دان»، جشن‌‌نامه‌ای برای سجّاد آیدِنلو

1404/11/28 ۱۱:۱۰

کتاب «یکی اُرموی مردِ شاهنامه‌دان» (جشن‌‌نامۀ چهل‌وپنج‌سالگیِ دکتر سجّاد آیدِنلو، عضو هیئت علمیِ دانشگاه پیام نور ارومیّه) به کوشش رضا غفوری منتشر شد.

این کتاب که در چهار بخش سالشمار زندگی و کتابشناسی آیدنلو، مقالات، یادداشت‌ها و اشعار درباره دکتر آیدنلو، مقالات تحقیقی و ترجمه‌ها و گزیده‌ای از نامه‌ها و عکس‌ها تدوین شده،  در ۱۱۱۸ صفحه و قیمت یک میلیون و ۴۸۰ هزار تومان در نشر ادبیات ایران منتشر شده است.

کسانی چون ژاله آموزگار، حسن انوری، جلال خالقی مطلق، محمدرضا شفیعی کدکنی، علی‌اشرف صادقی، میرجلال‌الدین کزازی، سعید حمیدیان و علی دهباشی مقالات و یادداشت‌هایی درباره آیدنلو نوشته‌اند که در این کتاب منتشر شده است. همچنین مقالات تحقیقی از پژوهشگرانی چون مهری‌ بهفر، محمد جعفری(قنواتی)، محمدرضا ترکی،  یدالله جلالی پندری، سعید پورعظیمی، مرحوم ابوالفضل خطیبی، توریج دریایی، زاگرس زند، فریبا شکوهی، سیروس شمیسا، کامیار عابدی، محمودی عابدی، مرحوم فرزین غفوری و احمدرضا قائم‌مقامی و دیگران در این کتاب به چشم می‌خورد.

رضا غفوری در مقدمه این جشن‌نامه درباره دلایل تدوین این کتاب نوشته است:

«همه کتاب‌ها، مقالات و سخنرانی‌های دکتر آیدنلو در یک حوزه تخصصی مشخص یعنی شاه‌نامه و ادب حماسی ایران است و این از نظر روش‌شناسی نکته حایز اهمیتی است. در عرصه مطالعات ایرانی و تحقیقات ادبی شمار پژوهشگرانی که به شیوه تخصصی و متمرکز در موضوع معینی کار بکنند و بدون استثنا همه کتاب‌ها و مقالاتشان در آن حوزه باشد شاید کمتر از عدد انگشتان یک دست است و اگرچه بیشتر استادان و پژوهشگران در موضوعات مختلف قلم زده‌اند و می‌زنند اما شیوه درستِ علمی و شرطِ رسیدن به مقام اجتهاد و صاحب‌نظری همین مطالعه و پژوهش تخصصی و پرهیز از هر گونه پراکنده‌کاری است. دکتر آیدنلو از همان دوره نوجوانی و جوانی با انتخاب این شیوه درست و علمی توانسته‌اند در جوانی به درجه اجتهاد و کمال در شاه‌نامه‌شناسی برسند و آثاری با کمیت خیره‌کننده و سطح علمی بالا عرضه کنند و از این جهت جزو نوادر روزگار به شمار می‌آیند.

 ب. مقالات دکتر آیدنلو هم از نظر کمی و هم از نظر کیفی درخور توجه است، تألیف و تصحیح هجده کتاب (چاپ‌شده یا در دست تدوین و انتشار) و نوشتن حدود سیصد مقاله تا چهل و چهارسالگی از شاخصه‌های ممتاز ایشان است و می‌توان در هر یک از آنها، مطالب تازه و کمتر توجه‌شده‌ای را دید. تعدّد آثار دکتر آیدنلو از یک سو و دقت علمی ایشان از سوی دیگر چنان است که امروز کمتر پژوهش فاخری در حوزه ادب حماسی می‌بینیم که نویسنده‌اش به یکی از مقالات ایشان ارجاع نداده باشد و به جرات می‌توان گفت که اگر در مقاله‌ای به آثار علمی ایشان ارجاع داده نشود آن مقاله ناقص و سطحی خواهد بود.

 این نکته را هم درباره کمیت و تعداد آثار دکتر آیدنلو باید یادآور شویم که اگر در کتاب‌شناسی ایشان که در همین جشن‌نامه چاپ شده است دقت شود ملاحظه می‌شود که دکتر آیدنلو از شهریور ماه سال ۱۳۷۷ که اولین مقاله رسمی‌شان را در مجلات معتبر کشوری چاپ کرده‌اند. تا زمان نگارش این سطور یعنی شهریور ماه سال ۱۴۰۳ حدود سیصد مقاله نوشته‌اند. حال اگر تعداد این مقالات را بر این بیست و شش سال (۱۳۷۷ -۱۴۰۳) که سیصد و دوازده ماه است. تقسیم بکنیم آمار جالبی به دست خواهد آمد. دکتر آیدنلو در بیست و شش سال گذشته تقریباً هر یک ماه یک مقاله نوشته‌اند و این را اگر در کنار هجده کتاب و صدواند سخنرانی ایشان بگذاریم با زندگی علمی شگفت‌آوری مواجه می‌شویم و می‌بینیم که در بیست و شش سال اخیر دکتر آیدنلو هر روز و پیوسته در کار خواندن، پژوهش و نگارش بوده و اتلاف وقت نداشته‌اند. دقیقاً به همین سبب است که کمیت و البته به نظر نگارنده کیفیت کارنامه پژوهشی ایشان در چهل‌وچهار سالگی بسیار پر برگ و بارتر از بسیاری از استادان سالخورده است و همین امر خود بهترین و استوارترین دلیل برای ضرورت تدوین جشن‌نامه برای دکتر آیدنلو در دوره میان‌سالی است. کسی که در چهل و چهار سالگی بیشتر از اغلب استادان پیشکسوت پژوهش و تحقیق کرده بی‌تردید شایسته تدوین جشن‌نامه است و نباید منتظر ماند تا به هفتاد با هشتاد سالگی برسد. هر چند که منعی ندارد بنابر سنت پیشین، بار دیگر نیز در آن سال‌ها برای ایشان جشن‌نامه دیگری گردآوری و منتشر شود.

 ج. با نگاهی ژرف و منصفانه به پژوهش‌هایی که پیش از تحقیقات دکتر آیدنلو شده است می‌توان دریافت که اغلب مقالات ایران‌شناسان/ شاه‌نامه‌شناسان که پیش از ایشان در حوزه‌های مختلف اساطیر، تاریخ ایران و شاه‌نامه نوشته شده جامعیت ندارد و در بیشتر این مقالات شاهد آن هستیم که تنها شاه‌نامه فردوسی و با نهایتاً گرشاسپ‌نامه اسدی طوسی مورد بررسی قرار گرفته است و دیگر متون پهلوانی منظوم و منثورِ پس از شاه‌نامه که تکمیل‌کننده روایات پیشین هستند مغفول مانده است. این نکته خود نقطه ضعف بزرگی است که در اغلب این پژوهش‌ها دیده می‌شود و سبب کاهش اعتبار آنها شده است. به جرأت می‌توان گفت که دکتر آیدنلو نخستین پژوهشگری هستند که در مقالات خود از روش استقصای نام استفاده کردند و می‌کنند و همه منابع موجود را از متون پیش از شاه‌نامه گرفته تا متون منظوم و منثور پهلوانی، روایات نقالی، روایات شفاهی و مردمی، شاه‌نامه‌های کردی و حتی اساطیر سایر ملل را بررسی کردند و می‌کنند. خوشبختانه این روش درست علمی که مستلزم هر کار پژوهشی است پس از دکتر آیدنلو کم‌وبیش مورد تقلید سایر محققان جوان قرار گرفته است بنابراین تحقیقات جدید نسبت به تحقیقات گذشته جامعیت بیشتری دارد و نتایج بهتری را عرضه می‌کند. با این توضیح می‌توان گفت که دکتر آیدنلو پدیدآورنده و پیشرو جریانی نو در تحقیقات علمی هستند. که پیش از ایشان مسبوق به سابقه نیست.

د. بر خلاف بیشتر شاه‌نامه‌شناسان که حوزه فعالیت آن‌ها اغلب محدود به شاه‌نامه و بررسی درستی و نادرستی ضبط‌ها و گزارش ابیات آن است، دکتر آیدنلو فراتر از این موارد گام نهاده و در حوزه‌های مختلف ادب حماسی چون اسطوره‌شناسی، واژه‌شناسی، نسخه‌پژوهی، تصحیح متون حماسی و معرفی و نقد کتاب وارد شده و آثار گران‌بهایی را از خود برجا نهاده‌اند و از این منظر ایشان سرآمدتر از دیگر پژوهشگران این حوزه هستند.

ه. اهمیت و ارزش والای آثار پژوهشی دکتر آیدنلو سبب شده است که از اوان نوجوانی و جوانی همواره مورد تشویق و عنایت شمار بسیاری از دانشمندان روزگار خود قرار بگیرند. مدارک، عکس‌ها و نامه‌هایی که در بخش پایانی این کتاب چاپ شده خود گویای مقام شامخ علمی ایشان است. از سوی دیگر کسب جوایز متعدد ادبی چون جایزه جلال، جایزه کتاب سال، جوایز جشنواره نقد و آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، نشان ملی و عالی فردوسی، جایزه سرو ایرانی، جایزه استاد جلال همایی و ... همگی نشان‌دهنده مقام علمی ایشان است. کمتر پژوهشگری سراغ داریم که در این سن و سال مانند ایشان به این افتخارات دست یافته باشد.

و.  دکتر آیدنلو در چهل‌سالگی به مرتبه استاد تمامی در رشته زبان و ادبیات فارسی ارتقا یافته‌اند. این موضوع از دو نظر بسیار مهم و برگ زرین دیگری در کارنامه علمی ایشان است. یکی اینکه در تاریخ دانشگاه‌های ایران دکتر آیدنلو از انگشت‌شمار کسانی هستند که در رشته زبان و ادبیات فارسی در این (سن چهل‌سالگی) به این مرتبه رسیده‌اند و مهم‌تر اینکه در پرونده ارتقای ایشان در هر دو مرتبه دانشیاری و استادی، همه کتاب‌ها و مقالات نوشته خود ایشان بوده است و هیچ کتاب و مقاله مشترکی با دانشجویان در پرونده و کارنامه ایشان وجود ندارد، در واقع دکتر آیدنلو بر خلاف رسمِ بسیار شگفت‌آور غیرعلمی، نادرست و ناپسندی که متداول شده است، به شیوه استادان بزرگِ گذشته با مقالات خودشان و بدون بهره‌کشی از دانشجویان، مراحل ارتقای علمی را در دانشگاه طی کرده‌اند و از این نظر هم در بیست سال اخیر جزوِ استثناها به شمار می‌آیند.»

منبع: ایسنا