پیدایش تهران به روایت عباس اقبال

1404/11/4 ۰۸:۱۴

حمدلله مستوفی در نزهه‌القلوب که در سال ۷۴۰ تالیف شده می‌گوید: از نیمه قرن هفتم هجری به بعد دیگر در کتاب‌ها نامی از آبادی ری برده نمی‌شود بلکه همان جا نام تهران ری به میان می‌آید. او می‌گوید اکنون ری خراب است و در باب تهران می‌گوید قصبه‌ای معتبر است و آب و هوایش خوش‌تر از ری است.

آناهید خزیر: کتاب «راهنمای شهر تهران ۱۳۲۸» به کوشش عباس اقبال آشتیانی و مقدمه محمدحسن سمسار از سوی انتشارات دید منتشر شد. این کتاب حاوی اطلاعات گوناگون از شهر رو به توسعه تهران است که به وسیله مراکز پا گرفته ایران گردآوری شده و نیز گویای شکل‌گیری وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مدیریت شهری است.

نخستین بار نام تهران در تاریخ بغدادی توسط خطیب بغدادی در ارتباط با ثبت حادثه مرگ ابوحماد یا حافظ تهرانی رازی که در عسقلان شام در سال ۲۷۱ قمری اتفاق افتاد، ثبت شده است. در حدود سال ۴۵۰ یعنی در قرن سوم هجری مرگ حافظ تهرانی رازی اتفاق می‌افتد اما ثبت این حادثه به عنوان یک محدث قرن سوم، در قرن پنجم رخ می‌دهد. بعد از این ابن بلخی در فارسنامه در حوالی ۵۰۵ یا ۵۱۰ و در فاصله این پنج سال کتاب فارسنامه را می‌نویسد که در آنجا باز هم تهران با «یای» نسبت آمده است. انار تهرانی هم در متن‌های کهن اهمیت دارد و در توصیف انار نام تهران نیز ذکر شده است. البته از این تاریخ به بعد ما مرتب در اسناد و منابع متون قدیمی نام تهران را به عنوان یک روستا مشاهده می‌کنیم مثل زکریای قزوینی، یاقوت حموی و کتاب‌های زیادی حتی سفرنامه کلاویخو و بعدها دلاواله و افراد متعددی که به فراوانی ما می‌توانیم در قرون بعد یعنی از قرن ششم به بعد نام تهران کاملاً به عنوان روستا ثبت و ضبط شده است.

محمدحسن سمسار در مقدمه‌ای بر کتاب «راهنمای شهر تهران ۱۳۲۸» چنین نوشته است: «چندی پیش دوستی از دوستداران کتاب می‌گفت: کتابچه‌ای تحت عنوان «راهنمای شهر تهران» با تاریخ چاپ ۱۳۲۸ خورشیدی در میان کتاب‌هایی که اخیراً خریده وجود دارد. چند هفته پیش نسخه‌ای از آن کتابچه به دست من رسید و پیامی از دوست ارجمند که در صورت امکان یادداشتی در پیرامون این کتابچه بنویسیم. پیش از خواندن این راهنما می‌اندیشیدم که با گذشت بیش از ۷۰ سال اکنون انتشار چنین نشریه‌ای چه کارآمدی خواهد داشت؟

اما پس از مطالعه به این باور رسیدم که چاپ آن می‌تواند آگاهی تاریخی و روند دگرگونی شهرسازی را به خوانندگان امروز نشان دهد. کتابچه مذکور حاوی اطلاعات گوناگون از شهر رو به توسعه تهران است که به وسیله مراکز تازه پاگرفته ایران چون شهربانی، شهرداری، وزارت جنگ، تلفن‌خانه و همچنین نام و محل بناهای تاریخی مانند امام‌زاده زید، سید نصرالدین، و غیره در آن گردآوری شده و نیز گویای شکل‌گیری وزارت‌خانه‌ها و سازمان‌های مدیریت شهری است.

تاریخ‌نویسان و جغرافی‌دانان با توجه به این دگرگونی عمیق که بخش کوچکی از آن در این کتابچه گردآوری شده می‌توانند به روند و شناخت از شهرسازی و شهرنشینی جدید دست یابند. این کتابچه حاوی عکس‌ها، راهنمای مراکز اداری دولتی، مشاغل و نقشه بخش‌های چهارده‌گانه تهران در دوره یاد شده است. تجدید چاپ این کتابچه مفید است تا بر ایرانیان روشن شود که این روند چگونه رخ داده، چه مراحلی را پیموده و پویندگان این راه چه کسانی بوده‌اند.»

عباس اقبال آشتیانی نیز به ریشه‌های تاریخی شهر تهران اشاره می‌کند و می‌گوید: تاریخ پیدایش شهر تهران و وجه تسمیه آن دقیقاً معلوم نیست ولی مورخان و نویسندگان ضمن تحقیق اظهار نظر داده‌اند که تهران در حدود سال ۲۰۰ هجری یکی از قراء شهرری بوده است و از این تاریخ به بعد مکرر نام این آبادی به دو املای طهران و تهران در کتاب تاریخی و جغرافیایی دیده می‌شود ولی آبادی مزبور البته در عظمت و جمعیت شهرری اهمیتی نداشته و تنها شهرت آن در آن ایام با نار خوب آن بوده که انار کن امروز یادگاری از آن است.

اگر چه شهرری در استیلای مغول در حدود سال ۶۱۷ به کلی ویران شد و دیگر روی آبادی ندید لیکن تهران به علت کوچکی و داشتن خانه‌های زیرزمینی در این فتنه نسبتاً مصون مانده ولی از خرابی ری و پناه آوردن مردم آن بقراء شمالی تهران کم کم صاحب اعتبار و جمعیت شده و از نیمه قرن هفتم هجری به بعد دیگر در کتاب‌ها نامی از آبادی ری برده نمی‌شود بلکه همان جا نام تهران ری به میان می‌آید و در نزهه‌القلوب که در سال ۷۴۰ تالیف شده حمدلله مستوفی می‌گوید اکنون ری خراب است و در باب تهران می‌گوید قصبه‌ای معتبر است و آب و هوایش خوش‌تر از ری است.

در دوره‌های جدید کسی که توجه مخصوصی به تهران کرده شاه طهماسب اول پادشاه دوم سلسله صفوی است و او هر وقت از قزوین به طرف خراسان برای سرکوبی ازبکان و یاغیان دیگر می‌رفت در این آبادی رحل ثغامت می‌افکند و در سال ۹۴۴ که از خراسان برگشت ساختن بارویی به جهت دورادور شهر حکم داد و به فرمان او چهارده دروازه برای آن ساختند. در عهد صفویه به تدریج تهران بزرگ و پرجمعیت شد حتی در آن ایام وسعت آن از کاشان نیز بیشتر بود.

از زمانی که آقا محمدخان قاجار تهران را پایتخت خود قرار داد آبادی و عظمت شهر را به افزایش نهاد تا آنجا که در مدتی کم جمعیت آن به ۵۰ هزار تفر رسید. آقامحمدخان و جانشینان او یعنی فتحعلی‌شاه و محمدشاه و ناصرالدین‌شاه در تهران ابنیه و عمارات بسیار ساختند و مهمترین این بناها مثل مسجد شاه و ارگ و شمس‌العماره و تخت مرمر و عمارت خورشید و بازارهای شهر از بناهای فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه است و دو بنای مهم دیگر مسجد سپهسالار و بهارستان از بناهای دوره ناصرالدین‌شاه است لقانطه نیز همان عصر ساخته شد.

تهران تا عهد ناصرالدین‌شاه منحصر بوده است به قسمت جنوب و جنوب شهر حالیه شامل محلات سنگلج و بازار و عودلاجان و چاله میدان. از عهد این پادشاه شهر بتدریج به طرف شمال و مغرب رو به توسعه گذاشته و در سال ۱۳۸۴ قمری که خندقی جدید جهت آن ساختند شهر را از شمال ۱۸۰۰ ذرع و از سه طرف دیگر از هر طرف ۱۰۰۰ ذرع توسعه دادند و از این تاریخ خیابان‌های ناصریه و سپه و چراغ گازوری در داخل شهر افتاد و خندقی که از کناره شرقی خیابان ناصرخسرو و ضلع جنوبی خیابان برق (ابتدای پامنار یکی از دروازه‌های قدیمی شهر) و غربی خیابان ری می‌گذشت به چهار طرف جلو برده شد و خندق جدید از حدود دروازه‌های باغ شاه و یوسف‌آباد (مقابل کالج البرز) و دروازه دولت و شمیران (در امتداد خیابان‌های سی متری نظامی و شاه رضا) به دروازه دوشان تپه و دولاب و خراسان و شاهزاده عبدالعظیم و غار و گمرک جلو برده شد.

از سال ۱۳۰۰ شمسی (۱۳۴۰ قمری) که دوره نهضت جدید ایران شروع می‌شود مظاهر تمدن و ترقی در تمام کشور ظاهر و هویدا شد بر اثر ایجاد شهرداری منظم امر به توسعه معابر و بنای ساختمان‌های جدید به سبک نوین مورد توجه قرار گرفت مخصوصاً ازدیاد روابط با خارجیان و روزافزون شدن وسایل نقلیه سریع‌السیر این توجه را بیش‌تر از بیش کرد به طوری که تهران در مدت بیست سال بتدریج به صورت یک شهر زیبای جدید درآمد خیابان‌های وسیع آسفالت شده در آن احداث و عمارت محکم و بلند و خوش منظره بنا شد و ابنیه دولتی مهم مثل باشگاه افسران، بانک ملی، پستخانه، وزارت خارجع و کاخ‌های سلطنتی و اختصاصی به وجود آمد و چون در این فاصله شقه نهری نیز از رودخانه کرج جدا کرده به تهران رساندند کمیابی آب تا حدی جبران شد شهر به سرعت عجیبی از چهار طرف وسعت و آبادی یافت و جمعیت آنکه در حدود سال ۱۳۰۰ شمسی از ۱۵۰ هزار نفر تجاوز نمی‌کرد به میزانی ترقی کرد که خالیه به حدود یک میلیون نفر رسیده است.

کتاب «راهنمای شهر تهران ۱۳۲۸» به کوشش عباس اقبال آشتیانی و مقدمه محمدحسن سمسار در ۳۵۹ صفحه و قیمت ۸۹۰ هزار تومان از سوی انتشارات دید منتشر شد.

منبع: ایبنا