کشف بزرگترین محوطه پارینه سنگی در دامغان

1393/10/7 ۱۰:۴۳

معصومه بابکی: در حاشیه شمالی کویر مرکزی در استان سمنان، باریکه‌ای محصور میان رشته کوه‌های البرز در شمال و کویر مرکزی در جنوب قرار دارد که امروز شهرهای زیادی همچون، ایوانکی، گرمسار، سرخه، سمنان و دامغان را به فواصل در خود جای داده و در گذشته نیز پذیرای استقرار انسانی بوده است و اینک آثار زندگی پیشینیان در دل خاک شناسایی و کشف شده است.

نگینی با قدمت50 هزارسال در حاشیه کویر نهفته است

معصومه بابکی:  در حاشیه شمالی کویر مرکزی در استان سمنان، باریکه‌ای محصور میان رشته کوه‌های البرز در شمال و کویر مرکزی در جنوب قرار دارد که امروز شهرهای زیادی همچون، ایوانکی، گرمسار، سرخه، سمنان و دامغان را به فواصل در خود جای داده و در گذشته نیز پذیرای استقرار انسانی بوده است و اینک آثار زندگی پیشینیان در دل خاک شناسایی و کشف شده است. طرح پنج ساله بررسی‌های پارینه سنگی حاشیه شمالی کویر مرکزی به سرپرستی دکتر حامد وحدتی نسب، از دانشگاه تربیت مدرس کوشیده تا محوطه‌های باستانی منتسب به دوران پارینه سنگی (قبل از 12هزار سال پیش) را در این مناطق شناسایی و معرفی کند. این طرح تاکنون موفق شده محوطه‌های میرک و دلازیان با قدمت 40 هزارسال را در جنوب سمنان و همچنین محوطه صوفی آباد در جنوب سرخه را معرفی کند. آخرین فصل از این بررسی‌ها منجر به شناسایی محوطه بزرگ «چاه جم» به طول 9 کیلومتر در جنوب دامغان شده که برآوردهای اولیه قدمت50 هزارسال را برای آن ارائه کرده است. قرار است، فصل بعدی این طرح با سرپرستی دکتر وحدتی نسب و با همکاری طرح دیرین انسان شناسی ایران و فرانسه و با همیاری متخصصان فرانسوی در مرکز علوم فرانسه (دکتر ژیل بریون) به انجام برسد. هدف از این طرح شناسایی هرچه بیشتر استقرارهای پیش از تاریخی و اهمیت مناطق حاشیه کویر برای انسان پیش از تاریخ است.

سال‌ها پیش که کاوش درمحوطه‌های تاریخی به دست باستان شناسان خارجی در ایران انجام می‌شد، «رومن گیرشمن»، باستان شناس معروف فرانسوی درباره ایران گفته بود، «تاکنون تنها 5 درصد خاک ایران کاوش شده، اما همین اطلاعات اندک به دست آمده از حجم کمی از خاک ایران، نشان دهنده اصالت و کیفیت عالی فناوری در ایران قدیم بوده و به طور قطع کشفیات تازه بر قدمت آن می‌افزاید».

دامغان با صدها مکان تاریخی و جاذبه‌های طبیعی همچون نگینی در دل کویر می‌درخشد. این منطقه کویری از حاشیه‌های جنوبی شهرستان دامغان شروع می‌شود و تا روستای یزدان آباد در 75 کیلومتری شهر دامغان ادامه دارد. این منطقه غالباً با پوشش گیاهی در محاصره شن‌های روان است و هر چه جلوتر بروید بویژه از روستاهای حسن آباد، امروان و خورزان به بعد شن‌های روان شدت پیدا می‌کند و کویر رملی  نمایان می‌ شود. مقدار گیاهان بشدت کاهش می‌یابد و خاک زمین بیشتر، نرم تر، خشک‌تر و متمایل به خاکستری و هراز گاهی چند بوته نازک کوچک و درختچه تاغ و گز مشاهده می‌شود.

دست افزارهای سنگی با قدمت ۲۵۰ تا ۴۰ هزار سال

دکترحامد وحدتی نسب، در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار داشت: باستان شناسان در بررسی‌های خود در جنوب شهرستان دامغان به یکی از بزرگترین محوطه پارینه سنگی ایران دست یافتند.

وی خاطرنشان کرد: محوطه پارینه سنگی در حاشیه کویر چاه جم در منطقه حاج علی قلی قرار گرفته و ۹ کیلومتر وسعت دارد. این محوطه پراکنش وسیعی از دست افزارهای سنگی منتسب به دوران پارینه سنگی میانی که۲۵۰ تا ۴۰ هزار سال پیش را شامل می‌شود در خود جای داده است. این باستان شناس تصریح کرد: ما با تیم 4 نفره و به مدت یک ماه از اواسط تیر تا مرداد امسال این محوطه را مورد بررسی قرار داده ایم، در این محوطه وجود عناصر فرهنگی شاخص دوران پارینه سنگی میانی مانند سر پیکان و قطعات ساخته شده و با فناوری لوآلوا بسیار چشمگیر است.

وحدتی نسب، با اشاره به اینکه «لوآلوا» محوطه‌ای در حومه شهر پاریس است که نخستین بار این فناوری از آنجا گزارش شده، یادآور شد: یافته‌هایی که از محوطه جدید پارینه سنگی ایران به دست آمده بیانگر آن است که نمکزار چاه جم بخشی از یک دریاچه بزرگ بوده که در ادوار یخبندان خشک و تبدیل به نمکزار شده است. حاشیه نمکزار چاه جم، زمانی پوشیده از گیاهان بوده و از سوی اجتماعات انسانی که احتمال می‌رود از نسل نئاندرتال‌ها بوده برای شکار مورد استفاده قرار می‌گرفت.

 وی گفت: کویر حاج علی قلی با6 هزار و 541 کیلومتر مربع مساحت، در جنوب شرقی شهر دامغان قرار دارد، این کویر از جنوب به کوه‌های دولت دیار، کوه خرس و کوه ترکمن گدرو  از جنوب غربی به کوه‌های کوه پنج و کوه سرخ، از غرب به دهستان فرات از شمال به کویر دامغان و از شرق به کوه اهوند محدود می‌شود.

مطالعات محوطه باستانی چاه جم با همکاری باستان شناسان فرانسه

وحدتی نسب، بیان کرد: مطالعات میدانی محوطه باستانی «چاه جم» کویر حاج علی قلی درجنوب دامغان با همکاری گروهی از باستان شناسان و متخصصان مرکز ملی علوم فرانسه در آینده نزدیک شروع می‌شود. آثار تاریخی شهرستان دامغان برایم شگفتی‌آور است و بازدید از مناطق و آثار باستانی این منطقه مرا به تحقیق، جست‌و‌جو و کاوش بیشتر تشویق می‌کند.

این استاد دانشگاه، ایران را کشوری با آثار و ابنیه تاریخی و فرهنگی زیاد و مناطق باستانی با ارزش و متعدد دانست و گفت: داشتن این ظرفیت در رشد و توسعه صنعت گردشگری یک امتیاز بزرگ محسوب می‌شود. وی سیاست‌های حفاظت از آثار باستانی و میراث فرهنگی را نیازمند تعامل و همکاری بیش از پیش کشورهای جهان و انتقال تجارب در این زمینه برشمرد و افزود: به دنبال آن هستیم که این بررسی‌ها برای کشورمان و شهرستان دامغان سودمند باشد و از این‌رو آمادگی خود را مبنی بر هرگونه همکاری در زمینه کاوش و مطالعات میدانی باستان شناسی به مسئولان اعلام می‌کنیم.

این باستان شناس یادآورشد: دکتر ژیل بریون در طول سال‌های 1382 تا 1387 در ایران مشغول کاوش در محوطه مهم «گرمرود» در شهرستان آمل بوده و به دعوت من برای بازدید از محوطه باستانی چاه جم در جنوب دامغان به ایران سفر کرده است. این بررسی نخستین فصل از طرح پنج ساله بررسی‌های شمال کویر مرکزی به‌شمار می‌رود، در این محوطه حضور عناصر فرهنگی شاخص دوران پارینه سنگی میانی همانند سرپیکان‌ها و قطعات ساخته شده با فناوری لوآلوآ چشمگیر است. این استاد دانشگاه اظهار داشت: باستان شناسان کشف چنین پراکنش بزرگی از دست افزارهای سنگی پارینه سنگی میانی را در تأیید این مطلب که زمانی حاشیه این دریاچه، پوشیده از گیاهان بوده و توسط اجتماعات انسانی(به احتمال زیاد انسان نئاندرتال) برای شکار مورد استفاده قرار می‌گرفته، می‌دانند.

وی افزود: نشانه‌های زیادی از وجود اجتماعات انسانی از دوره قدیم پارینه سنگی در این محوطه به دست آمده که مطالعات باستان شناسی در مورد تمدن بشری را تحت شعاع خود قرار می‌دهد و مصنوعات سنگی کشف شده در این منطقه و فناوری که در ساخت آن‌ها به کار رفته، آن‌ها را منتسب به دوره پارینه سنگی قدیم، میانی و جدید می‌کند.

ثبت ملی 120 اثر تاریخی دامغان

معصومه داوودیان، رئیس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دامغان هم با اشاره به اینکه تاکنون 120 اثر تاریخی و باستانی این شهرستان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، تصریح کرد: این شهرستان از کهن‌ترین شهرهای ایران است و از قدیم تا حال دارای اهمیت خاصی بوده است.

داوودیان، افزود: این شهرستان و منطقه دامغان با سابقه تمدنی چند هزار ساله و دربر داشتن 400 اثر باستانی و میراث فرهنگی ارزشمند جایگاه ویژ‌ه‌ای در تاریخ و تمدن ایران دارد. زمانی که یونانی‌ها به شهر تاریخی دامغان رسیدند آن را آباد سابقه و به خاطر بزرگی و وجود آذوقه و علوفه فراوان آن را «هکاتم پلیس» نامیدند که هنوز هم به نام‌های هکاتم پلیس و صد دروازه مشهور است.

رئیس اداره میراث فرهنگی دامغان با بیان اینکه این شهرستان سالانه پذیرای گردشگران متعدد داخلی و خارجی از کشورهای گوناگون است و صنعت گردشگری رو به رشدی دارد، افزود: دامغان درمیزان جذب گردشگر ظرفیت‌های بالاتری از شرایط حال دارد و از این رو ما آماده هرگونه کمک و همکاری در چارچوب قوانین سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشورمان با تیم‌ها و کارشناسان و کاوشگران باستان شناس دیگر کشورها هستیم. وی در خصوص حضور گردشگران خارجی و بازدید از آثار تاریخی این شهرستان، گفت: امسال نسبت به سال‌های گذشته استقبال گردشگران خارجی و داخلی از آثار دامغان خوب بوده است.

داوودیان ادامه داد: تاکنون 200 گردشگر خارجی و یک هزار گردشگر داخلی از آثار تاریخی نظیر تپه حصار، باروی پیر علمدار و چشمه علی در دامغان بازدید کرده‌اند که بیشترین بازدید از «تاریخچه دامغان» بوده است.

این مقام مسئول اظهار داشت: بنای تاریخی دامغان قدمتی از اوایل اسلام (نیمه دوم قرن دوم هجری قمری) دارد که ویژگی منحصر به فرد آن در کشور مسجد تاریخی است که رواق و گنبد ندارد. مسجد یا بنای تاریخی «تاریخچه دامغان» مرمت استحفاظی روی آن صورت گرفته و جنبه گردشگری و مذهبی دارد.

رئیس میراث فرهنگی دامغان خاطرنشان کرد: این شهرستان دارای هویت تاریخی و قدمتی کهن است و درگذشته آن را با عنوان شهرصد دروازه می‌شناختند. تلاش خواهیم کرد، در حوزه‌ گردشگری به معرفی داشته‌های فرهنگی- تاریخی شهر دامغان بپردازیم تا باعث رشد صنعت گردشگری و ارتقای فرهنگ این شهرستان شویم.

روزنامه ایران