شأن زن در میدان مقاومت

1393/9/15 ۰۹:۴۴

تحولات اخیر خاورمیانه به ارائه تفاسیر متکثر و ساخت هژمونی‌های سیاسی، دینی و مذهبی جدیدی منجر شد؛ صف‌بندی گروه‌ها و اقلیت‌ها و اجماع جهانی علیه گروه بنیادگرای داعش از جمله این واکنش‌ها به تحولات اخیر است. داعش اگرچه به عنوان پدیده‌ای نوظهور، به سرعت در مجامع جهانی شهره آفاق شد اما همپای آوازه این گروه سلفی، «کوبانی» و مهم‌تر از آن زنان «کوبانی» بودند؛ زنانی که با حرکت خود نظریه‌پردازان و تحلیلگران را ناچار به ارائه نظریه جدیدی در ارتباط با مطالعات زنان در عصر کنونی کردند. در کشور ما نیز این زنان محور بحث و تأمل اندیشمندان قرار گرفتند؛ به طوری که 11 آذر ماه همایشی با عنوان «ظرفیت‌های اجتماعی زنان در تاریخ و فرهنگ ایران» مرکز دایرئ‌المعارف بزرگ اسلامی را به کانونی جهت تفسیر مقاومت زنان کرد کوبانی در برابر سلفیان تندرو بدل کرد.

گزارش «ایران» از همایش «ظرفیت‌های اجتماعی زنان در تاریخ و فرهنگ ایران»

   آذین آقاجانی: تحولات اخیر خاورمیانه به ارائه تفاسیر متکثر و ساخت هژمونی‌های سیاسی، دینی و مذهبی جدیدی منجر شد؛ صف‌بندی گروه‌ها و اقلیت‌ها و اجماع جهانی علیه گروه بنیادگرای داعش از جمله این واکنش‌ها به تحولات اخیر است. داعش اگرچه به عنوان پدیده‌ای نوظهور، به سرعت در مجامع جهانی شهره آفاق شد اما همپای آوازه این گروه سلفی، «کوبانی» و مهم‌تر از آن زنان «کوبانی» بودند؛ زنانی که با حرکت خود نظریه‌پردازان و تحلیلگران را ناچار به ارائه نظریه جدیدی در ارتباط با مطالعات زنان در عصر کنونی کردند.  در کشور ما نیز این زنان محور بحث و تأمل اندیشمندان قرار گرفتند؛ به طوری که 11 آذر ماه همایشی با عنوان «ظرفیت‌های اجتماعی زنان در تاریخ و فرهنگ ایران» مرکز دایرئ‌المعارف بزرگ اسلامی را به کانونی جهت تفسیر مقاومت زنان کرد کوبانی در برابر سلفیان تندرو بدل کرد.

شکست هیبت داعش

در ابتدای این همایش دکتر علی میر انصاری، معاون بخش ادبیات مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی چکیده‌ای از مقاله ارائه شده حجت‌الاسلام علی یونسی، دستیار ویژه رئیس جمهوری در امور اقوام و اقلیت‌های دینی و مذهبی، به این همایش را قرائت کرد. موضوع مقاله وی «تقابل اندیشه جهاد نکاح با اندیشه دفاع و مقابله زنان کوبانی» بود. یونسی به دو اسم ناشناخته «داعش؛ به عنوان مظهری از خشونت» و «کوبانی؛ به عنوان مظهری از مقاومت و قهرمانی» برای جهانیان تا پیش از وقوع رویدادهای مهم خاورمیانه پرداخته بود. همچنین وی به اسطوره شکست‌ناپذیری گروه متحجر داعش اشاره کرده بود که توسط زنان کوبانی در هم شکسته شد.

دستیار ویژه رئیس جمهوری در امور اقوام و اقلیت‌های دینی و مذهبی، مقاومت زنان کوبانی در برابر داعش را عاملی دانست که لکه ننگی را از دامن اسلام پاک کرد و سیمای دیگری از شخصیت زن مسلمان را به نمایش گذاشت.

تمایز میان افراطی‌گری قدیم و جدید

دکتر سید جواد طباطبایی، عضو شورای عالی علمی مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی و مدیر بخش فلسفه این مرکز، از منظر علم سیاست مسأله «ایدئولوژیک کردن دین» را برجسته کرد و به رد این فرضیه پرداخت که ریشه افکار افراطی چون داعش به گذشته بازمی‌گردد. این نظریه‌پرداز اندیشه سیاسی به تمایز میان افراطی‌های جدید از افراطی‌های قدیم پرداخت و اذعان داشت: «در تحولات اخیر مفهوم جدیدی ظاهر شده است که به آن توجه نمی‌شود. «ایدئولوژیک شدن دین در عصر حاضر» در واقع مفهومی است که مغفول واقع شده است.» وی به مورد غزالی اشاره کرد که فتاوایش تبلور اندیشه افراطی‌گری است.

طباطبایی همچنین به ظرفیت‌های فرهنگ و تمدن ایرانی پرداخت که به اندیشه‌های افراطی‌گری بهایی نداده است. این نظریه‌پرداز اندیشه سیاسی ایدئولوژیک شدن دین در عصر حاضر را نوعی تشکیل میدان مغناطیسی عنوان کرد و تحولات صورت‌گرفته را در خاورمیانه متأثر از این فهم از دین دانست.

زنان کوبانی سد وحشت را شکستند

سید کاظم موسوی بجنوردی، رئیس مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی، به مقاومت زنان کرد کوبانی در مقابله با جنایت داعش اشاره کرد و گفت: «تاکتیک داعشی‌ها در کوبانی ایجاد رعب و وحشت بود و چون اکثر آنان مزدورانی بودند که برای آدمکشی پول می‌گرفتند، وحشت زیادی به وجود آوردند؛  اما زنان کوبانی به جای فرار، در مقابل تکفیری‌ها ایستادگی کرده و این سد وحشت را شکستند.» وی در ادامه از ضرورت توجه به دو مؤلفه «عقل» و «اخلاق» در دین سخن گفت و خلأ این دو عامل را موجب ایجاد بستری برای رشد اندیشه‌های قشری، تکفیری و ارتجاعی خواند که داعش نتیجه چنین غفلتی است.

بجنوردی افزود: «در طول تاریخ بینش‌های دینی تغییر کرده و هر شخصی به گمان دست یافتن به حقیقت، حکمی را صادر می‌کند که با عقل و اخلاق سنجیده نمی‌شود.» وی همچنین به پیدایش پدیده داعش اشاره کرد و رشد امثال این گروه‌ها را به دلیل مخالفت با عقل و اخلاق دانست.

وی بحث سیاست ترکیه را در قبال جنایات داعش مطرح کرد و گفت: «ترکیه سیاست توسعه پایدار را پیش گرفته و این نهایت ناشیگری است که از کسانی حمایت کند که دقیقاً ضد توسعه هستند.»

لزوم شناخت حداکثری از شأن زن

سخنران بعدی دکتر فتح‌الله مجتبایی، مشاور عالی و عضو شورای عالی علمی مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی، بود که حرکت زنان در کوبانی را نمودار پتانسیل درونی در زن ایرانی دانست. این استاد فلسفه در ادامه به‌موقعیت برابر زنان با مردان در تمدن ایرانی اشاره کرد.

همچنین مجتبایی به آغاز دوره‌ای در جهان اشاره کرد که تعامل میان زن و مرد به وجود آمده است و آن را به عنوان نشانه‌ای از شأن الهی تفسیر کرد که به زنان حرکت ارتقایی می‌دهد و آن را «دوره عبور از مشکلات» نامید.  او به حاکمیت تکاملی مردان نقد وارد کرد، چرا که بستری را فراهم می‌کند که از درون آن پدیده داعش ظهور می‌کند و این نکته را برجسته کرد که در داخل زنان پدیده‌ای چون داعش تولید نمی‌شود.  این استاد فلسفه قدرت فیزیکی مردان را عاملی برای تصاحب زمین ارزیابی کرد و معتقد بود که متأسفانه «مالکیت زمین» همسو با مالکیت زن شده است. مجتبایی به آغاز دوره‌ای اشاره کرد که در آن مملوک بودن زن برای مردان منتفی شده است. وی پدرشاهی و مردسالاری را آغاز دوران بحران نامید و به ضرورت گذر از این دوران تأکید کرد.

مجتبایی در پایان، به آمادگی جامعه برای موافقت با پذیرش شأن زنان اشاره کرد و لازمه این امر را گسترده شدن دایره اجتهاد دانست که تحت این شرایط شناخت حداکثری از شأن زن حاصل می‌شود.

در میانه عقل‌گرایی معتزله و سنت‌گرایی اشعری

دکتر سید صادق سجادی، معاون علمی-پژوهشی مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی و عضو شورای عالی علمی این مرکز سخنران بعدی نشست بود که ظهور داعش و القاعده را پدیده‌ای جدید ندانست و سابقه این تفکر را به میان مجادلات عقل‌گرایانه معتزله و سنت‌گرایانه اشعری برد. وی به‌دارآویختن حلاج، قتل سهروردی، تکفیر فلاسفه و کشتار شیعیان و اهل سنت را نمونه و مصداق عینی از تفکر جریان‌هایی دانست که در عصر کنونی به نام طالبان، داعش یا القاعده بازتولید شده است. معاون علمی-پژوهشی مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی در ادامه به فرمانروایان زن در نقاط مختلف ایران اشاره کرد و فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی و حتی نظامی را از خصایص این زنان برشمرد.

سجادی همچنین گفت: «امروزه حقوق زنان ایرانی نسبت به زنان سایر نقاط جهان اسلام بیشتر است.»

وی در جمع‌بندی سخنانش دنیای آینده را دنیای تعامل میان زن و مرد دانست و افزود: «کردها جزو اقوام ایرانی هستند؛ هر زخمی بر پیکره آنان وارد شود، بر پیکره ایران وارد شده است.»

مقاومت کوبانی؛ دفاع شهروندی یا امر دینی

دکتر احمد پاکتچی، عضو شورای عالی علمی مرکز دایرئ المعارف بزرگ اسلامی و مدیر بخش علوم قرآنی، حدیث و فقه این مرکز، در آغاز سخنانش به طرح سؤالی مبنی بر اینکه آیا این جنگ یک جنگ دینی است یا سکولار، پرداخت. وی تحرکات زنان کوبانی را در بحثی تحت عنوان «زن و عمل دینی» تفسیر کرد. این استاد معارف اسلامی به احادیث و روایاتی اشاره داشت که فهم نادرست از آنان و تفسیر به رأی منشأ عمل گروه‌های مختلف شده و آن را به عنوان اهرمی جهت بازگشت به سلفی‌گری دانست.

پاکتچی هنگامی که از مفروض بودن جهاد سخن می‌گفت به صراحت به احادیث و روایات برخی از متون اشاره کرد که در آنها جهاد فقط بر مردان واجب است و بر زنان واجب نیست.

این استاد دانشگاه در ادامه به کتب فقهی اشاره کرد که در آنها بر اساس سنن نبوی احکامی مبنی بر اینکه کشتن زنان در جنگ جایز نیست، صادر کرده‌‌اند و آن را از زبان یکی از علمای شافعی نقل کرد. وی همچنین این تفاسیر متفاوت در احادیث و روایات را در شش مذهب دیگر برجسته کرد، یعنی در مذاهب چهارگانه اهل سنت، شیعه امامیه، و مذهب ظاهریه که همه بر حفظ شأن زن در اسلام تأکید دارند.  پاکتچی در پایان سؤال آغازین سخنرانی خود را بی‌جواب نگذاشت و دفاع زنان کوبانی را یک دفاع شهروندی ارزیابی کرد که فارغ از امری دینی است.

عمل زنان کوبانی سدی در برابر بازتولید مردسالاری

دکتر شهلا اعزازی، از نسل اول استادان رشته مطالعات زنان در دانشگاه تهران، مسأله اصلی درباره زنان کوبانی را از منظر جنگ تفسیر کرد. وی از «خشونت جنسی در جنگ» به عنوان پدیده‌ای نوظهور یاد کرد که از آن به مولد هویت مردانه یاد می‌شود و افزود: «مردانی که دست به این عمل می‌زنند، در این اندیشه هستند که پایگاه تاریخی آنان تقویت شود.»

اعزازی همچنین بیان کرد: «عمل زنان کوبانی در واقع سدی در برابر بازتولید مردسالاری خواهد بود که هم خشونت جنسی علیه زن را با مقاومت قهرمانانه خود مهار کردند و هم از موجودیت خود به عنوان زن دفاع کردند.»

دکتر ژاله آموزگار، استاد بازنشسته تاریخ ایران باستان دانشگاه تهران و اسطوره‌شناس نیز در سخنرانی خود به مباحث خیر و شر و اندیشه اسطوره ای مبتنی بر فرهنگ و تمدن ایرانی پرداخت. گفتنی است در این همایش استادان دیگری همچون کاوه بیات، دکتر محمود جعفری دهقی، دکتر اسماعیل شمس و... نیز به ایراد سخنرانی پرداختند و نقطه نظرات خود را درباره «ظرفیت‌های اجتماعی زنان در تاریخ و فرهنگ ایران» بیان کردند.

روزنامه ایران