حمید عنایت؛ تحول‌بخشِ علوم سیاسی در ایران

1399/5/7 ۰۴:۳۰

سوم مرداد، سی‌وهشتمین سال درگذشت «حمید عنایت»بود. کسی که قاسم افتخاری، دوست و همکار دیرینه‌اش معتقد است او بود که علوم سیاسی را از رشته حقوق منفک کرد، استقلال بخشید و شناخت ایرانیان از غرب را بسیارسطحی و محدود به دستاوردهای تکنولوژیکِ غرب می‌دانست.

سوم مرداد، سی‌وهشتمین سال درگذشت «حمید عنایت»بود. کسی که قاسم افتخاری، دوست و همکار دیرینه‌اش معتقد است او بود که علوم سیاسی را از رشته حقوق منفک کرد، استقلال بخشید و شناخت ایرانیان از غرب را بسیارسطحی و محدود به دستاوردهای تکنولوژیکِ غرب می‌دانست.

قاسم افتخاری، استاد بازنشسته علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، روانشاد دکتر حمید عنایت را معرف استادان و دانشجویان علوم سیاسی می‌داند که مطالب بسیاری هم در همه این سال‌ها درباره‌اش گفته و نوشته شده است.

وی درباره عنایت به خبرنگار فرهنگی ایرنا گفت: او بیش از همه، در دو حوزه صاحبِ نظر و اثر بود؛ نخست، جامعه‌شناسی سیاسی بود که علاقه خاصی به آن داشت و در آن، مقالات بسیاری نوشت. علاقه دیگرش، اندیشه سیاسی بود که در این عرصه هم، کارهای نسبتا زیادی به رشته تحریر درآورد. او سال‌ها اندیشه سیاسی غرب را تدریس کرد و برای مثال، کتاب بنیاد فلسفه سیاسی غرب، از هراکلیت تا هابز را نوشت اما به اندیشه سیاسی اسلامی و جهان عرب هم توجه خاصی داشت و ازجمله آثاری چون اندیشه سیاسی در اسلام معاصر و سیری در اندیشه سیاسی عرب را تالیف کرد. او در آثار خود، بیشتر از نگاه تاریخی، مسائل را از زاویه نظری مدنظر قرار می‌داد. عنایت آثار کلاسیک غرب را بسیار جدی می‌گرفت و معتقد بود شناخت ایرانیان از غرب بسیارسطحی و محدود به دستاوردهای تکنولوژیکِ غرب است و نه دستاوردهای فکری و فرهنگی آن و برای همین این تلاش‌ها راه به جایی نمی‌برد. جالب است بدانید او حتی در پی شناخت اندیشه‌های سیاسی اسلامی هم بود و به حوزه آیندوروند داشت و حتی در دهه پنجاه در جلسات درس آیت‌الله مطهری در منزل ایشان شرکت می‌کرد.

او با اظهار این این‌که دکتر عنایت جز آنکه دانش گسترده‌ای داشت، نثر زیبا و شیوایی هم داشت، اضافه کرد: او سخت‌ترین مفاهیم را به ساده‌ترین زبان بیان می‌کرد و همه نوشته‌های علمی او جنبه ادبی، هم دارند. ازاین‌جهت، مباحثی که در علوم سیاسی مطرح کرد، بسیار مورد توجه قرار گرفت و او را محبوبیت بخشید. حتی در سال ۱۳۵۵ برنده جایزه ادبی فروغ به‌ پاس خدماتش به‌زبان فارسی شد.

افتخاری بر مرجع و منبع بودن آثار عنایت تاکید و گفت: اما باید این مهم را در نظر داشته باشیم که اندیشه تابع واقعیات جهان است و ما درباره واقعیات کار می‌کنیم و گذشته تاریخی به این کار می‌آید که تامل در اندیشه پیشینیان، می‌تواند راه تکامل را نشان دهد تا اشتباهات اندیشمندان علوم سیاسی تکرار نشود. در این میان، آثار عنایت  به سیر تکامل اندیشه سیاسی دارد. زیرا او واقعیات سیاسی را تا زمان خودش بررسی کرده و عالی هم بیان کرده است. از این نظر آثار او اهمیت دارد؛ چون مشکلات گذشته و چگونگی راه حل آنها را مطرح می‌کند اما نباید انتظار داشت، این راه حل‌ها، مناسب جهان امروز باشد، اما برای فهم گذشته، یک نمونه فوق‌العاده است.

این استاد پیشین دانشگاه تهران آشنایی خود با عنایت را از سال ۱۳۴۹؛ یعنی درست پنجاه‌سال پیش اعلام و خاطرنشان کرد: در آن زمان، من پس از فارغ‌التحصیلی در آمریکا، تازه به استخدام دانشگاه تهران درآمده بودم و او نخستین دوست من در میان استادان بود. زیرا او چهار سال پیش از من وارد دانشکده شده بود و علوم سیاسی تدریس می‌کرد. در آن زمان، تنها مرحومان حمید عنایت، هوشنگ مقتدر و من بودیم که فارغ‌التحصیل سیستم آموزشی علوم سیاسی آنگلوساکسون (انگلیس و آمریکا) بودیم. عنایت هم در انگلیس درس خوانده بود و این در مقابل جو غالب دانشکده حقوق و علوم سیاسی بود که بقیه استادان، فارغ‌التحصیل سیستم آموزشی فرانسه (فرانسه یا کشورهای فرانسوی‌زبان) بودند. به همین سبب رفت‌وآمدمان زیاد و به رفاقت بدل شد. خانه‌اش در خیابان ادوارد براون بود و من به دلیل نزدیکی با دانشگاه، زیاد به آنجا می‌رفتم.

او درباره خدمت عنایت به علوم سیاسی در ایران گفت: در آن زمان، علوم سیاسی رشته‌ای مستقل نبود و وابسته به علم حقوق بود. علوم سیاسی را حقوق سیاسی می‌خواندند و دانشجویان یا حقوق قضایی یا حقوق سیاسی را انتخاب می‌کردند و عنایت بود که علوم سیاسی را مستقل کرد. البته وقتی در سال ۱۳۵۲، مدیر گروه علوم سیاسی شد، این روندِ تحول‌بخشی، سهل‌تر شد.

قاسم افتخاری در پایان، خصایص و خصایل اخلاقی حمید عنایت را چنین برشمرد: من، دکتر عنایت را مردی خوش‌قلب و خوش‌صحبت یافتم که بسیار شوخ‌طبع بود و با صدای بلند می‌خندید. یک‌بار از او پرسیدم خنده‌هایت را از چه کسی یاد گرفتی و او هم با همان مزاحِ همیشگی‌اش پاسخ داد از نیچه (فریدریش نیچه، فیلسوف آلمانی ۱۸۴۴ تا ۱۹۰۰). جز آنکه مردی باهوش و خودساخته بود و چون هیچ‌گاه متمول نبود، گاهی حتی تا خانه پیاده می‌رفت اما توانسته بود خود را تا آنجا برساند که آثاری چنین ارزنده از خود برجای گذارد.

منبع: ایرنا