یادی از حسین ملك و وقف‌های ماندگارش

1399/5/5 ۰۴:۳۰

حسین ملك خانواده‌اش اصالتا تبریزی و مجتهدزاده بودند. پدربزرگش آقا مهدی به كسوت روحانیان درنیامد، بلكه در جنگ‌های ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی پیش رفت. پس از جنگ به تجارت روی آورد و به پاس خدماتش لقب ملك‌التجاری گرفت. محمدكاظم ملك‌التجار، از راه تجارت و از املاك وسیعی كه در خراسان خریده بود، ثروت انبوهی را برای فرزندانش به ارث گذاشت و این اساس ثروت حاج حسین ملك بود.

محمود فاضلی: حسین ملك خانواده‌اش اصالتا تبریزی و مجتهدزاده بودند. پدربزرگش آقا مهدی به كسوت روحانیان درنیامد، بلكه در جنگ‌های ایران و روس به قشون دولتی پیوست و تا درجه سرهنگی پیش رفت. پس از جنگ به تجارت روی آورد و به پاس خدماتش لقب ملك‌التجاری گرفت. محمدكاظم ملك‌التجار، از راه تجارت و از املاك وسیعی كه در خراسان خریده بود، ثروت انبوهی را برای فرزندانش به ارث گذاشت و این اساس ثروت حاج حسین ملك بود.

او املاك و مستغلات زیادی را در تهران و خراسان وقف امور خیریه و عام كرد. او دستیاری پدرش در اداره املاك خراسان را برعهده داشت و گویا نخستین علقه‌های فرهنگی‌اش در سفری كه همراه پدر به مشهد رفت، بسته شد. حسین ملك در سفر به خراسان همچنین با گنجینه نفیسی از حرم امام رضا (ع) كه امروز تحت عنوان كتابخانه مركزی آستان قدس رضوی از آن یاد می‌شود، آشنا شد و شاید این جرقه اولیه راه‌اندازی كتابخانه‌ای از مجموعه آثار نفیس بود.  كتابخانه‌ای كه ملك از حدود سال 1278 فراهم آورد، ابتدا در مشهد بود و سپس به خانه پدری او در بازار بین‌الحرمین تهران منتقل شد تا در اختیار اهل فضل و دانش قرار گیرد. حسین ملك اموال زیادی را وقف كتابخانه كرد تا پس از مرگش درآمدی برای توسعه كمی و كیفی آن فراهم باشد. او نخستین بار در سال 1325 و سپس در 25 فروردین 1330 املاك و مستغلات زیادی را وقف آستان قدس رضوی كرد و درآمدشان را به كتابخانه اختصاص داد. املاك وقفی در سال 1330 شامل 20 قطعه زمین بزرگ كشاورزی در خراسان و تعداد زیادی دكان در بازار تهران بود. حاج حسین ملك در سال‌های 1331 و 1334 برای چندمین بار املاك و مستغلاتی را وقف آستان قدس كرد و مقرر داشت كه بخشی از عواید آنها به كتابخانه و موزه و بخش دیگر به ساخت و اداره بیمارستانی در چناران خراسان اختصاص یابد. آنچه وقف شد هزاران نسخه خطی نفیس یا چاپ سنگی شامل فرش‌ها، لوسترها، مبلمان و تابلوهای نقاشی بود. همچنین مجموعه‌های تمبر، سكه، آثار لاكی و تابلوهای نقاشی میا‌ن‌شان دیده می‌شد. این آثار ابتدا كنار كتابخانه به نمایش درآمد و سپس هسته اولیه موزه ملك را شكل داد. در سال 1316 كه موزه ملی هم افتتاح شد،  حسین ملك موزه را وقف می‌كند. تاكید بر ملی بودن این موقوفات به این معناست كه این مجموعه متعلق به ملت ایران است و وقف برای عامه مردم است به همین علت كتابخانه و موزه ملی ملك از حیث ملی بودن بسیار ارزشمند است. در كتابخانه و موزه ملی ملك بیش از 19 هزار نسخه نفیس خطی وجود دارد كه در نوع خود بی‌نظیر است. بیش از 100 هزار جلد كتاب چاپی، 4 هزار جلد اثر چاپ سنگی و 800 عنوان نشریه ادواری در 6 هزار جلد، یكی از 6 گنجینه بزرگ نسخ خطی ایران محسوب می‌شود.

هدف او از جمع‌آوری این نسخ، احیای فرهنگ و هنر اصیل ایرانی اسلامی است و نیز آثاری جز نسخ خطی همچون سكه‌ها و تمبر نیز جمع‌آوری شده است. وی با دوراندیشی بنای ساختمانی بزرگ‌تر و مجهزتری را پیش‌بینی كرد كه در باغ ملی تهران واقع بود. ساختمان باشكوه فعلی كتابخانه ملك در باغ ملی تهران كه ساخت آن حدود 11 سال زمان برده است با زیربنای 9 هزار مترمربعی و تلفیقی از معماری سنتی و هنر اسلامی ایرانی كه از سوی آستان قدس بنا شده است.  كتابخانه ملك دارای سه تالار است و پایگاه الكترونیكی لاتین؛ در بخش تالار محققان مجموعه‌ای ‌از باكیفیت‌ترین اطلاعات علمی و تخصصی را در 15 موضوع ارایه می‌كند كه شامل كتاب، مقاله و پایان‌نامه‌های الكترونیكی است. غیر از مخازن كتاب و تالارهای مطالعه، بخش‌های مجهزی هم برای انجام امور فنی مانند مرمت نسخ خطی، عكاسی و تهیه میكروفیلم، صحافی و جلدسازی ایجاد شده است. كتابخانه ملی ملك دارای هفت هزار جلد كتاب به زبان‌های‌ انگلیسی، فرانسه، ایتالیایی و آلمانی است. وقف باغ ملك در مشهد، پارك بزرگ وكیل‌آباد، املاك و زمین‌های وسیع در خراسان، تهران و سایرشهرهای ایران و حتی خارج از كشور باعث شد نام او به عنوان یكی از بزرگ‌ترین واقفان كشور به ثبت برسد و نامش در جایگاه بزرگ‌ترین واقف تاریخ معاصر ایران قرار گیرد. این واقف دوستدار فرهنگ، در چهارم مرداد سال 1351 در 101 سالگی چشم از جهان فرو بست.

منبع: روزنامه اعتماد