جاويدترين شهيد تاريخ

1393/8/18 ۰۷:۳۲

سوال «اعتماد» از چهره هاي دانشگاهي و سياسي: تاثيرگذارترين كتابي كه در مورد عاشورا خوانده ايد چيست؟

 زهرا خندان: استاد مرتضي مطهري:«دشمنان گفتند امام حسين قصد حكومت داشت و كشته شد، هدف شخصي داشت و نرسيد. دوستان نادان گفته اند كشته شد كه گناهان امت بخشيده شود: جنبه آسماني و خيالي به قضيه دادند. آن را گفتند كه نصارا درباره مسيح گفته بودند. حقيقت همان است كه خود امام حسين(ع) فرمود در مواردي از قبيل: اني لم اخرج اشرا و لابطرا و لامفسدا و لاظالما و انما خرجت لطلب الاصلاح في امه جدي اريد ان آمر بالمعروف و انهي عن المنكر و اسير بسيره جدي و ابي علي بن ابي طالب عليه السلام: من براي طغيانگري و شرارت آفريني و دنياطلبي يا فسادگري وستمگري بر دولت وقت خروج نكرده و راه مبارزه را درپيش نگرفته ام بلكه تنها براي اصلاح گري در امت جد خويش اقدام به خروج نموده ام و مي خواهم امر به معروف و نهي از منكر كنم و روش و سيره جدم و پدرم علي بن ابي طالب را درپيش گيرم.» (حماسه حسيني، مرتضي مطهري، ج دوم، انتشارات صدرا، سال 1383، ص 59)
    
    تاريخ طبري
    تاريخ طبري يا تاريخ الرسل و الملوك يا تاريخ الامم والملوك اثر محمدبن جرير طبري است كه به زبان عربي و در اواخر سده سوم پس از هجرت نوشته شده است. تاريخ طبري شايد مهم ترين و ارزشمندترين تاريخ نگاري اسلام و جهان باشد كه تاريخ را از زمان خلقت آغاز مي كند و پس از نقل داستان پيامبران و پادشاهان قديمي، به زندگي پيامبر اسلام مي پردازد. اين كتاب تاريخ اسلام را از اولين سال هجري تا سال 293 هجري شمسي نقل كرده است. طبري در هر سال اغلب يك حادثه را نقل مي كند از جمله واقعه كربلاكه ذيل سال 61هجري گزارش مي شود. به گمان عده يي اين كتاب تاريخ عاشورا را تحريف و سعي كرده از عظمت اين واقعه بكاهد.
    
    مقتل ابي مخنف
    لوط بن يحيي بن سعيد بن مخنف (م 157 ه) كه به ابومخنف شهرت دارد از مشهورترين راويان اخبار در قرن دوم است كه وقايع بسياري از قرن نخست هجري را ثبت كرده است. ابومخنف وقايع بسياري از صدر اسلام گزارش كرده اما آنچه از همه مشهورتر است گزارشي است كه او از واقعه كربلاارايه مي كند و به واسطه چند نفر از قضاياي كربلاروايت كرده است. مقتل ابومخنف با نام مقتل الحسين(ع)، مقتل ابي مخنف يا مصرع الحسين(ع) قضاياي پيش از خروج امام حسين(ع) از مدينه تا بازگشت اسيران به مدينه را روايت مي كند. روايت هاي ابي مخنف نسبتا با تفصيل و جزييات است و سيري داستاني دارد.
    
    حسين وارث آدم
    حسين وارث آدم عنوان كتابي است از دكتر علي شريعتي كه در عاشوراي سال 1349 به صورت متن و مقدمه نوشته شده است. اين كتاب هفت بخش اصلي و يك بخش ضميمه دارد كه برخي از اين قسمت ها توسط دكتر شريعتي نوشته شده و قسمت هاي ديگر آن از مجموعه سخنراني هاي او تاليف شده است. به گفته سوسن شريعتي در كتاب «حسين وارث آدم» امام حسين(ع) به عنوان نماد اسلام راستين در برابر يك سيستم مذهبي ايستاده است: شريعتي تصميم امام در نيمه تمام گذاشتن حج و تغيير قبله و به سوي مرگ رفتن را همگي در همين راستا توضيح مي دهد.
    
    شهيد جاويد
    شهيد جاويد را حجت الاسلام والمسلمين نعمت الله صالحي نجف آبادي در سال 1349 منتشر كرد. صالحي در اين كتاب به علت هاي قيام امام حسين(ع) مي پردازد و برخلاف گفتمان رايج، تشكيل حكومت اسلامي را علت اصلي اين قيام معرفي مي كند. صالحي در اين كتاب «شيوه عقلاني» را جايگزين «شيوه عاطفي» در بررسي قيام امام حسين(ع) كرده است. او نظر سيد مرتضي و شيخ طوسي را در كتاب «تلخيص الشافي» سوژه كار خود قرار داده و به اين نتيجه رسيده كه هدف قيام امام حسين نه شهادت بلكه تشكيل حكومت اسلامي بوده است.
    
    قيام امام حسين عليه السلام
    سيدجعفر شهيدي در كتاب «پس از 50 سال: پژوهشي تازه پيرامون قيام حسين عليه السلام» اقدام به تحليل و علت شناسي قيام عاشورا كرده است. شهيدي به گفته خودش سعي نداشته تا تاريخ نويسي و روايت كند بلكه قصد داشته تا با علت يابي اين واقعه تاريخي چرايي آن را بازگو كند. شهيدي پژوهش هاي مربوط به كتاب قيام امام حسين، را در سال 1330 آغاز كرد و اين كتاب را در سال 1357 به چاپ رساند. سيدجعفر شهيدي درخصوص انگيزه اولي اش براي نوشتن اين كتاب مي گويد: « براساس بررسي هاي اوليه ام به اين رسيدم كه بخش مهمي از حادثه هاي تاريخ اسلام به خصوص از آغاز تا عصر اول عباسي، آنچنان نيست كه تاريخ نويسان گذشته نوشته اند و آيندگان آن را به عنوان اصل مسلم پذيرفته اند. »
    
    مبارزه پيروز
    بنياد نشر آثار و انديشه هاي شهيد بهشتي در سال 91 اقدام به انتشار كتاب «مبارزه پيروز» از شهيد سيد محمد حسين بهشتي كرد. اين كتاب كه از تازه ترين آثار اين بنياد است، مجموعه يي از سخنراني هاي شهيد بهشتي است كه در مسجد مركز اسلامي هامبورگ و در شب هاي تاسوعا و عاشوراي سال هاي 1344و 1345 شمسي ايراد شده و تاريخ آخرين سخنراني،9 ارديبهشت 1345 است. شهيد بهشتي در اين مجموعه سخنراني از مبارزه و اثرات آن مي گويد و به توصيف شرايط مبارزه پيروز كه مبتني بر شروط كه تعيين هدف، روش صحيح و مرد عمل بودن است، پرداخته و هدف قيام امام حسين(ع) را نه صرف به دستگيري حكومت بلكه گشودن راهي براي شناخت حق از باطل دانسته است.
    واقعه عاشورا از مهم ترين نقاط عطف تاريخ شيعه است. بزرگداشت سالروز اين واقعه همه ساله در جوامع شيعي برگزار مي شود و بنا به موقعيت كشور، گاه رنگ و بوي سياسي نيز به خود مي گيرد. تا آنجا كه قبل از انقلاب 57 بسياري از انتقادات نسبت به رژيم پهلوي در مجالس عزاي امام حسين گفته مي شد و شور انقلابي امام سوم شيعيان به الگوي بسياري از مبارزان با حكومت وقت تبديل شده بود. بسياري از چهره هاي سياسي و فرهنگي اين روزهاي كشور، روزهاي جواني خود را در مبارزه با رژيم پهلوي سپري كردند و زمينه فكري مذهبي آنها را به مطالعه هرچه بيشتر درخصوص وقايع مذهبي به ويژه واقعه عاشورا سوق داده بود. عاشورا قبل از انقلاب به واسطه هويت مبارزاتي و انقلابي خود به يكي از خط قرمزهاي حكومت وقت مبدل شده بود و از طرفي اهميت تاريخي اين واقعه براي شيعه، آن را به يكي از كليدي ترين وقايع مورد اختلاف علماي ديني تبديل كرده بود. وقوع حوادث تلخ و فداكاري هاي بسيار در واقعه قيام حسين(ع) از يك سو و ترس حاكميت از تاثير اين واقعه بر تفكرات سياسي مردم از سوي ديگر، بسياري از پژوهشگران ديني را به كندوكاو در زمينه قيام حسين(ع) واداشت و اين پژوهش تا به امروز هم ادامه دارد. كتاب هاي بسياري در خصوص عاشورا تاليف شده و تاريخ نگاران بسياري از كهن ترين تا جديدترين به نگارش وقايع و حقايق قيام امام سوم شيعيان پرداخته اند. به همين مناسبت در اين شماره «سياستنامه» به سراغ چند تن از چهره هاي سياسي و فرهنگي رفتيم و از آنها خواستيم تا تاثيرگذارترين كتاب در خصوص واقعه عاشورا را به ما معرفي كنند. در فهرست كتاب هاي معرفي شده از سوي اين چهره ها، «شهيد جاويد» حجت الاسلام والمسلمين نعمت الله صالحي نجف آبادي در صدر قرار گرفت و «حسين وارث آدم» دكتر علي شريعتي و «قيام امام حسين» دكتر سيد جعفر شهيدي نيز از كتاب هاي پرطرفدار ميان اين چهره ها هستند. «تاريخ طبري» و «مقتل ابي مخنف» نيز به عنوان مستندترين كتاب هاي تاريخي در اين زمينه معرفي شده اند. مشروح پرسش و پاسخ ما را با اين محققان، اساتيد دانشگاه و فعالان سياسي مي توانيد در ذيل بخوانيد.
    
    « حسين وارث آدم»عليرضا علوي تبار
    از كتاب هايي كه در خصوص واقعه عاشورا خوانده ام بيش از هركدام «حسين وارث آدم» مرحوم دكتر شريعتي را به خاطر مي آورم. اين كتاب به خاطر نثر شورانگيز و هيجاني خود احساس پيوستگي تاريخي را در خواننده زنده مي كند. شريعتي در اين كتاب به خوبي توانسته خواننده را به چندين قرن قبل پيوند بزند و نشان دهد كه تاريخ تكرار شدني است. «حسين وارث آدم» را نخستين بار قبل از انقلاب 57 خواندم. فضاي سياسي آن روزهاي ايران هم در اثرگذاري اين كتاب بر من بسيار موثر بود چرا كه شريعتي با برانگيختن احساس شور در خواننده او را به واكنش در برابر فضاي سياسي وقت كشور وامي داشت. خواندن كتاب «مقتل» ابي مخنف نيز به خاطر روايت مستند خود از واقعه عاشورا براي من مفيد بود.
    
    « شهيد جاويد»محمدتقي فاضل ميبدي
    «شهيد جاويد» را ابتداي دهه پنجاه خواندم. كتاب مرحوم نعمت الله صالحي نجف آبادي با نگاهي تحليلي و تاريخي به واقعه عاشورا مي پردازد و از زاويه يي تازه اين واقعه را بررسي مي كند. چاپ اين كتاب در سال هاي آخر دهه چهل با برخورد ساواك مواجه شد چرا كه از تشكيل حكومت اسلامي و قيام امام حسين(ع) به اين منظور سخن مي گفت. برخوردهاي حكومتي و همچنين اعتراض عده يي در قم به مضمون اين كتاب من را به خواندم اين كتاب واداشت. صالحي در «شهيد جاويد» علت قيام حسين بن علي(ع) را تشكيل حكومت اسلامي مطرح مي كند و معتقد است حسين(ع) از مرگ خود و همراهانش اطلاع نداشته است. شريعتي در همان زمان به نقد تحليل صالحي نجف آبادي پرداخت و قيام حسين(ع) را در راستاي مبارزه با ظلم و نه تشكيل حكومت دانست. «شهيد جاويد» از جمله كتاب هاي معتبر در زمينه واقعه عاشورا است و زمان انتشار آن، نگاه تازه به واقعه عاشورا، برخوردهاي حكومتي با آن و اختلاف نظر علما بر سر اين كتاب، آن را به يكي از تاثيرگذارترين كتاب ها در زمينه حماسه حسين(ع) براي من تبديل كرده است.
    
    « مقتل ابي مخنف»سعيد حجاريان
    در زمان جواني و قبل از انقلاب اسلامي، كتاب «مقتل» ابي مخنف را به سفارش دوستان خواندم. اين كتاب نگاهي تاريخي و مستند به واقعه عاشورا دارد و از قديمي ترين كتاب ها در زمينه تاريخ نگاري است. مطالعه كتاب ابي مخنف با اينكه همزمان با اوج گيري مبارزات با رژيم پهلوي بود اما ارتباطي با مسائل سياسي نداشت و انگيزه ام از خواندن آن مطالعه بيشتر در زمينه عاشورا بود. نويسنده اين كتاب اهل كوفه و شيعه بوده است. اين كتاب از جمله معتبرترين كتاب ها در خصوص واقعه عاشوراست و هنوز هم كتاب خوبي است و مي تواند مفيد باشد.
    
    « شهيد جاويد»هاشم صباغيان
    كتاب «شهيد جاويد» در ميان كتاب هاي عاشورا بيشتر از ديگر كتاب ها مفيد بوده است. «شهيد جاويد» به خوبي حقايق را مطرح كرده و براي خوانندگان بسيار تاثيرگذار است. من اين كتاب را قبل از انتشار آن خواندم. در آن زمان با حجت الاسلام والمسلمين صالحي در انجمن اسلامي مهندسين آشنا شده بودم. صالحي گاهي براي سخنراني به انجمن مي آمد و آنجا من را در جريان تاليف اين كتاب قرار داد. صالحي آن زمان از من خواست تا در مورد «شهيد جاويد» اظهارنظر كنم اما كتاب او آنقدر كامل و جامع بود كه احتياجي به نظر من نداشت و تنها به صورت جزيي متن كتاب را در چند مورد اصلاح كردم. كتاب «شهيد جاويد» در زمان انتشار با مشكلاتي روبه رو بود. اما تنها كساني كه قيام امام حسين(ع) را در چارچوب خشك و سنتي مي بينند نگاه تازه اين كتاب را نمي پسندند.
    
    هيچ كتابي نخوانده ام صادق زيباكلام
    هيچ كتابي در مورد واقعه عاشورا نخوانده ام. نيازي به خواندن كتاب در اين زمينه ندارم و هرآنچه در خصوص واقعه عاشورا مي دانم اطلاعاتي است كه علما نسل اندر نسل بالاي منبر در مراسم عزاداري گفته اند. آنچه از ابتداي كودكي تاكنون در اين خصوص شنيده ام يكسان بوده و روايت هاي مطرح شده در مراسم عزاداري تفاوت چنداني با هم ندارند. همين روايت يكسان را به عنوان واقعيت حماسه حسين(ع) مي شناسم و به آن اعتقاد دارم. به طور كلي هرآنچه امام معصوم انجام داده براي من مقدس است. امام حسين اگر با يزيد صلح مي كرد هم براي من تقدس داشت چرا كه به طور كلي به تصميم امام معصوم اعتقاد دارم. برخي از ائمه با حكومت زمان خود مبارزه كردند وبرخي ديگر مانند امام صادق(ع) مبارزه يي با حكومت زمان خود نداشتند. در مورد عاشورا كتابي نخواندم چرا كه قبول دارم هرآنچه حسين(ع) انجام داده درست است.
    
    « منتهي الامال» و « حماسه حسيني»محمود شفيعي
    كتاب «منتهي الآمال» شيخ عباس قمي از قديمي ترين و معتبرترين كتاب ها است كه در زمينه زندگي ائمه اطهار نوشته شده و بخش عاشورا و امام حسين اين كتاب نيز از روايت هاي معتبر در اين زمينه است. همچنين كتاب حماسه حسيني شهيد مطهري هم از كتاب هاي تاثيرگذار در مورد واقعه عاشورا است. كتاب «شهيد جاويد» نيز ادعا و استدلال جديدي را مطرح مي كند و از اين نظر ارزشمند است. به طور كلي هر كتابي در خصوص عاشورا نوشته شود مي خوانم چرا كه هر ديدگاهي در اين زمينه ارزش خوانده شدن را دارد.
    
    « الكامل» ابن اثير سعيد ليلاز
    كتاب هاي زيادي در اين زمينه خوانده ام اما كتاب هاي نويسنده هاي اهل سنت جذابيت بيشتري برايم داشته است. نويسندگان سني از ديدگاهي متفاوت به واقعه عاشوا مي پردازند و اهميتي كه تاريخ نگاران اهل سنت به واقعه عاشورا مي دهند از تاثير قيام حسين(ع) حتي بر غير شيعيان خبر مي دهد. كتاب «الكامل» ابن اثير و «تاريخ طبري» دو كتابي هستند كه به واقعه عاشورا به خوبي پرداخته اند. كتاب هاي تاريخ نگاري مثل تاريخ طبري عموما تاريخ را از ابتداي آفرينش انسان بررسي مي كنند و به همين خاطر به سرعت از حوادث مي گذرند. اما اين كتاب ها هنگامي كه به واقعه عاشورا مي رسند درنگ مي كنند و چندين صفحه را به آن اختصاص مي دهند. درنگ منابع سني درخصوص واقعه عاشورا نشان مي دهد اين حادثه چنان طنيني در تاريخ داشته كه حتي منابع غير شيعي هم نتوانسته اند از كنار آن به اختصار بگذرند. اخيرا كتاب «آه» را نيز خوانده ام كه بسيار زيبا نوشته شده و روايتي مستند از واقعه عاشورا ارايه داده است.
    
    « شهادت و پس از شهادت»غلامعباس توسلي
    تاثيرگذارترين كتاب در زمينه واقعه عاشورا براي من، كتاب هاي دكتر شريعتي به ويژه دو كتاب «شهادت» و «پس از شهادت» است. اين دو كتاب به خوبي واقعه عاشورا و قيام امام حسين(ع) را تحليل كرده است. اين دو كتاب را در دهه 50 و قبل از انقلاب خواندم و از لحاظ اعتقادي تاثير خوبي از نگاه شريعتي گرفتم. با اين حال ديگر كتاب ها در اين زمينه هم بي تاثير نبوده و در جاي خود مفيد واقع شده است.
    
    « حسين وارث آدم»بيژن عبدالكريمي
    كتاب هاي زيادي در زمينه واقعه عاشورا خوانده ام و هر مطلبي حول و حوش مرگ من را به ياد حسين بن علي مي اندازد. با اين حال مطالعه كتاب «حسين وارث آدم» دكتر شريعتي تاثير زيادي بر من گذاشت. اين كتاب را نخستين بار در دوران جواني خواندم و بعد از آن نيز بارها آن را مطالعه كردم كه آخرين بار در يكي دو سال اخير بود. «حسين، وارث آدم» را اول بار در سال هاي نخستين پس از انقلاب يعني 59 تا 60 خواندم، اين كتاب ارزش خاص خود را دارا است و در آن زمان هم تاثير عميقي در انديشه من داشت. اما در سال هاي گذشته به خاطر پژوهشي كه روي آثار دكتر شريعتي داشتم باز هم اين كتاب را مطالعه كردم. اين بار وجه حكمي نگاه من نسبت به جواني بيشتر شده و به نحوي ديگر مي انديشم. اين كتاب هنوز هم براي من ارزشمند است اما امروز فكر مي كنم ارزش هاي بزرگ تري را از واقعه عاشورا مي توان دريافت، ارزش هايي مثل زيستن با حقيقت و مردن براي حقيقت.
    
    « مبارزه پيروز»فرشاد مومني
    در ميان كتاب هايي كه درخصوص عاشورا خوانده ام، كتاب «مبارزه پيروز» شهيد آيت الله سيد محمد حسين بهشتي برايم بيش از ديگر كتاب ها قابل استفاده بود. اين كتاب از آن جهت براي من ارزشمند است كه بيش از هرچيز به به عمق بخشيدن به تفكر مخاطب براي درك قيام عاشورا پرداخته است. اين كتاب يك تفسير عقلاني و مبتني بر پژوهش هاي علمي و شواهد محرز ارايه داده و بينش مخاطب را ارتقا مي بخشد. در سال هاي اخير كه تمركز اكثر مراسم عزاداري، بر اشك گرفتن از مخاطب و برانگيختن احساسات او است كمتر اثري را ديدم كه در اين اندازه از ايجاز و فشردگي به بيان مطلب مستند بپردازد. اين كتاب را به محض انتشار از سوي بنياد نشر آثار شهيد بهشتي، در سال 91 مطالعه كردم و معتقدم اين كتاب هيچ نكته سرنوشت سازي را مغفول نگذاشته و به خوبي به همه جوانب واقعه عاشورا پرداخته است.
    
    «قيام امام حسين (ع) »محمدرضا جلايي پور
    كتاب «قيام امام حسين (ع)» نوشته دكتر جعفر شهيدي بيشتر از كتاب هاي ديگر در اين زمينه براي من مفيد بوده است. اين كتاب را نخستين بار در دهه اول انقلاب اسلامي خواندم و از روايت مستند و فارغ از اظهارنظرات غلوآميز آن استفاده كردم. اين كتاب از آن جهت براي من مفيد بوده كه توانستم با استفاده از اطلاعات مستند آن جواب سوالات فرزندانم را درخصوص واقعه عاشورا بدهم. حول و حوش مراسم عزاداري عموما به خاطر تجمع مردم، شور و تحركي در افراد ايجاد مي شود و متاسفانه برخي از مداحان رواياتي غيرمستند از واقعه عاشورا در مجالس مطرح مي كنند. كتاب هايي مثل «قيام امام حسين» مي تواند به خوبي حقيقت واقعه عاشورا را از روايات هاي نامعتبر مشخص كند.
    
    « رسانه شيعه»عمادالدين باقي
    در زمينه واقعه عاشورا بيشتر از دويست تا سيصد كتاب خوانده ام و انتخاب كتابي از ميان اين تعداد آسان نيست. با اين حال كتاب «رسانه شيعه» نوشته محسن حسام مظاهري را بيشتر از ديگر كتاب ها پسنديده ام. اين كتاب به جامعه شناسي آيين هاي سوگواري و هيات هاي مذهبي در ايران پرداخته و از منابع دست اول و معتبر استفاده كرده است. همچنين كتاب «تعزيه و تعزيه خواني» عنايت الله شهيدي نيز به آيين تعزيه خواني در خصوص واقعه عاشورا پرداخته است. كتاب مجموعه مقالات پيتر چلكوفسكي هم از زاويه يي تازه واقعه عاشورا را تحليل مي كند. اين كتاب ها هركدام از زاويه يي به تحليل واقعه عاشورا در شيعه مي پردازند و مي توانند مفيد واقع شوند.
    
    «قيام امام حسين (ع) »سيدعلي ميرموسوي
    در زمينه قيام عاشوراي امام حسين(ع) از چند كتاب استفاده زيادي برده ام. كتاب «شهيد جاويد» صالحي نجف آبادي، كتاب «قيام امام حسين عليه السلام» جعفر شهيدي و «حماسه حسيني» شهيد مطهري هركدام از زوايه يي به تحليل واقعه عاشورا پرداخته اند و بسته به سوالات مخاطب مي توانند مفيد باشند. با اين حال در ميان اين كتاب ها، «قيام امام حسين» دكتر شهيدي را بيشتر از ديگر كتاب ها پسنديده ام. اين كتاب سعي كرده با نگاهي فارغ از ايدئولوژي به عاشورا نگاه كند اما نمي توانم بگويم لزوما اين كتاب از ديگر كتاب ها برتر است. در زمان جواني وقتي 15 ساله بودم «حسين وارث آدم» شريعتي را خواندم و با شور و احساسات جواني فكر مي كردم اين كتاب رويكردي حماسه يي به واقعه عاشورا داشته است. اما حالامعتقدم اين كتاب نيز قابل نقد است. در مجموع از كتاب دكتر شهيدي بيشتر از ديگر كتاب ها در زمينه عاشورا استفاده كرده ام.
    
    «شهيد جاويد»ماشاءالله شمس الواعظين
    تاثيرگذارترين كتاب درخصوص عاشورا براي من «شهيد جاويد» بود كه در 20 سالگي خواندم. اين كتاب تفسيري انقلابي از قيام امام حسين(ع) است و به جاي تحليل هاي عرفاني و احساسي در اين واقعه يك شخصيت انقلابي را مي نگرد. اين نگاه تازه خصوصا در زمان جواني براي من بسيار جذاب بود و براي عقايد منتقدانه ما نسبت به حكومت وقت مناسب بود. كتاب حجت الاسلام صالحي در آن زمان تحليلي جديد از واقعه عاشورا ارايه داده بود و مانند هر نگرش جديدي طبيعي بود كه صف آرايي هايي هم در مقابل آن صورت گيرد. همان طور كه با پيدايش دكتر شريعتي و تفسير ايدئولوژيك او از دين هم اين صف آرايي شكل گرفت. «شهيد جاويد» هم از اين قاعده مستثني نبود و به عنواني پديده يي شاذ كه مي خواست برداشتي نوين از واقعه عاشورا ارايه دهد با واكنش هايي هم مواجه شد. برداشت ها و تحليل هاي نوين مثل «شهيد جاويد» معمولابا واكنش هايي چه از سوي سنت گرايان و چه از سوي حكومت هاي وقت روبه رو مي شوند. سنتي ها با بروز پديده هاي شاذ از كاهش نفوذ و تاثير سنت نگران مي شوند و حكومت ها نيز از اثر پديده و ايجاد تغييرات در تفكر مردم مي ترسند.
    
    

 روزنامه اعتماد