برگزاری مراسم اعطای دومین جایزه گنجینه پژوهشی ایرج افشار

1393/7/19 ۱۳:۰۸

دبا: دومین مراسم اعطای جایزه گنجینه پژوهشی ایرج افشار،عصر چهارشنبه،شانزدهم مهر ماه،سالروز تولد استاد،با حضور استادان،پژوهشگران و شخصیت های فرهنگی،در تالار امیرالمؤمنین (ع) در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی برگزار گردید. این مراسم با سخنان رئیس مرکز،آقای موسوی بجنوردی آغاز شد. ایشان ضمن گرامیداشت یاد و خاطره استاد افشار،از پیگیری و اجرای طرح های پژوهشی پیشنهادی ایشان سخن گفتند،مانند ادامه تهیه و تدارک فهرست مقالات فارسی،که استاد افشار خود مبتکر و پایه گذار آن بود و ادامه راه را به مرکز دائرة المعارف سپردند و نیز گنجینه و کتابخانه استاد که برای استفاده استادان و پژوهشگران در زمینه های ایران شناسی به مرکز سپرده شد.

دبا: دومین مراسم اعطای جایزه گنجینه پژوهشی ایرج افشار،عصر چهارشنبه،شانزدهم مهر ماه،سالروز تولد استاد،با حضور استادان،پژوهشگران و شخصیت های فرهنگی،در تالار امیرالمؤمنین (ع) در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی برگزار گردید. این مراسم با سخنان رئیس مرکز،آقای موسوی بجنوردی آغاز شد. ایشان ضمن گرامیداشت یاد و خاطره استاد افشار،از پیگیری و اجرای طرح های پژوهشی پیشنهادی ایشان سخن گفتند،مانند ادامه تهیه و تدارک فهرست مقالات فارسی،که استاد افشار خود مبتکر و پایه گذار آن بود و ادامه راه  را به مرکز دائرة المعارف سپردند و نیز گنجینه و کتابخانه استاد که برای استفاده استادان و پژوهشگران در زمینه های ایران شناسی به مرکز سپرده شد. کار ثبت و ضبط این گنجینه مدت ها پیش به انجام رسیده و برای تأمین اهداف استاد و خاندان ایشان آماده است. ایشان در ادامه سخن،برگزاری دومین دوره اعطای جایزه گنجینه استاد افشار را برای این مرکز مایه افتخار دانستند،به ویژه از این رو که مرکز دائرة المعارف،در اجرای تعهدات خود،برای تأمین هر چه بهتر نیات استاد افشار در این زمینه پایبند بوده است. ایشان در پایان اظهار امیدواری کردند که اعطای این جایزه،زمینه های ارتقاء هرچه بیشتر رشته کتابداری و علم اطلاعات و دانش شناسی را فراهم آورد. سخنران بعدی،استاد عبدالله انوار بود که به عظمت و درخشندگی فرهنگ و تمدن اسلامی اشاره کرد و اینکه شمار دست پروردگان این فرهنگ در طول تاریخ،تا چه اندازه خیره کننده و چشمگیر بوده است و برخی اعمال غیرانسانی در سالیان اخیر نمی باید عظمت و درخشندگی آن فرهنگ را بپوشاند. او در ادامه از جایگاه مهم استاد افشار در ایجاد تحول در فهرست نگاری نسخه های خطی و از جمله از اقدام استاد در تهیه «کاربرگه» برای یکدستی ثبت اطلاعات مربوط به فهرست نویسی نسخه های خطی سخن گفت. در ادامه مراسم،استاد کامران فانی به نقش و جایگاه استاد افشار میان نسل پیشین و نسل های جدیدتر کتابداران اشاره کرد و اینکه استاد توانست از امکانات و امتیازات هر دو نسل برای پیشبرد کار کتابداری و علم اطلاعات به بهترین وجه استفاده کند. سخنران بعدی،دکتر نورالله مرادی نیز از پیشرفت سریع دانش های پیوسته به کتابداری در ایران سخن گفت و به مقایسه میان تحصیلات عالی در این زمینه در سالیان دور گذشته و حال حاضر پرداخت و اعطای این جایزه را از جمله عوامل در پیشرفت در این زمینه دانست. در ادامه مراسم،آقای حمیدرضا افسری،از همکاران مرکز و موقوفات افشار خاطراتی چند از استاد افشار بیان داشت. آنگاه رأی هیئت داوران در اعطای جایزه به پایان نامه دکتری سرکار خانم دکتر فریبا افکاری با موضوع «روش شناسی فهرست نگاری نسخ خطی ایرانی اسلامی » خوانده شد و جایزه گنجینه پژوهشی استاد افشار به نامبرده اعطا گردید. پایان بخش مراسم،سخنان سرکار خانم دکتر افکاری بود که از تاریخچه هشتاد ساله فهرست نویسی نسخه های خطی سخن گفت و بر جایگاه چشمگیر دانشمندان ایران،استاد دانش پژوه و استاد افشار و استاد منزوی در پیشرفت ثبت و ضبط فهرست نسخه های خطی در ایران و جهان تأکید کرد و گفت که انتخاب موضوع همین پایان نامه نیز به پیشنهاد و راهنمایی استاد افشار بوده است. سخنان خود را با تشکر و سپاس از استادان گذشته و حال و یاد کوشش های خالصانه ایشان در این راه پایان برد. گفتنی است که جناب آقای دکتر متولیان _ به نمایندگی از طرف جناب آقای مختارپور (دبیرکل نهاد کتابخانه های عمومی کشور) و همه کتابداران آن نهاد_ لوح و هدایایی به سرکار خانم دکتر افکاری تقدیم داشتند.  

در این مجال متن سخنرانی سرکار خانم دکتر فریبا افکاری برای اطلاع جامعه فرهنگی کشور از نظر می گذرد:    

به نام خدا

با سلام حضور اساتید ارجمند و حضار گرامی: حضور در این مجلس گرامی موجب مباهات و افتخار من است به ویژه آنکه صاحب گرانقدر این مجلس و گنجینۀ پژوهشی؛ بر من حق استادی تام داشته و دارد و شاگردی او افتخاری است بس بزرگ.

اختصاص این جایزه به رسالات پژوهشی درحوزه کتابداری نه حمایت از یک فرد بلکه حمایت از جامعۀ کتابداری کشور، کتابخانه‌ها و کتابداران این مرز و بوم است که امروزه بیش از هر زمان دیگر نیازمند توجه ویژۀ فرهنگی و اجتماعی می‌باشند. به خصوص موضوع نسخه‌های خطی که با اقبال کمتری از سوی دانشجویان کتابداری مواجه می‌شود.

در این رساله که من آن را سیاحتنامه‌ای در جهان فهرست‌نگاری می‌نامم تمامی فهرستهای نسخه‌های خطی ایران از سال 1305 تا 1392 و در غرب از قرن 19 تا امروز با نگاهی به بررسی وضعیت فهرست‌نویسی در هر کتابخانه و سبک و روش هر فهرست‌نگار بررسی و تحلیل و نقد شده است و با سایر فهرست‌نویسان غربی و شرقی از هند و پاکستان و ترکیه و عراق و مصر گرفته تا کشورهای اروپایی چون انگلستان، آلمان، ایتالیا، اسپانیا، فرانسه، اتریش و برخی کتابخانه‌های آمریکا مطابقت داده شده ونقاط قوت و ضعف هر فهرست بیان شده است و در پایان پس از مقایسه الگوهای فردی و سبکی هر فهرست‌نگار و کار برگه‌های موجود کتابخانه‌ها و سنجش آن با استانداردهای بین‌المللی فهرست‌‌نویسی از جمله مارک به الگویی پیشنهادی دست یافته است  که امید است با نظر اساتید صاحب فن به صورت عملی بکار گرفته و آزموده شود.

در این سفر فهرست‌نگاری طولانی که قریب به هشتاد و اندی سال از تاریخ فهرست‌نگاری نسخ خطی در ایران را شامل می‌شود با بزرگان بسیاری از اوکتایی در مشهد گرفته تا استاد احمد منزوی به پاکستان و سپس به مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، با استاد عبدالحسین حائری که خدایشان سلامت بدارد تا استاد سید عبدالله انوار که نخستین کار برگه فهرست‌نگاری را در ایران تهیه نمودند همسفر شدم، دریافتم که بزرگترین موزه‌ها و کتابخانه‌های شخصی و دولتی جهان مفتخر و مغرور به داشتن نسخه‌های خطی فارسی و ایرانی‌اند به ویژه آنگاه که می‌پنداشتند با گردآوری نسخه‌های نفیس شرق می‌توانند به گنجینه علوم نهفته در آن نسخه‌ها دست یابند.

ایران‌شناسان و فهرست‌نگاران برجسته‌ای چون ادوارد ‌براون‌ و ریو، استوری و پیه‌مونتسه و بلوشه و آلوارت و دیگران همگی در معرفی و شناسایی متون و نسخه‌های خطی ایرانی به جهان کوشیدند فهرست‌نگاران بزرگ ایرانی همچون دانش‌پژوه و افشار و توفیق‌سبحانی و اشکوری نسخه‌های فارسی خارج از کشور همچون ترکیه، هند، اروپا، آمریکا را با زحمت بسیار شناخته و فهرست نموده‌اند.

در این پژوهش دریافتم که بیشترین تعداد فهرست‌نگاران و فهرستهای نسخ خطی چه از نظر کیفی و چه کمی در ایران تهیه شده است. بیشترین فهرستهای نسخه‌های خطی هر ساله در ایران منتشر میشود، بیشترین مجموعه‌های شخصی نسخه‌های خطی در ایران وجود دارد و از نخستین بانوان فهرست‌نگار نسخ خطی در جهان دو بانوی ایرانی‌اند. بدری آتا بای و  فخری راستگار. خدایشان بیامرزاد. محمد تقی دانش پژوه بی‌شک پر‌کارترین فهرست‌نگار و نسخه‌شناس جهان است که بیشترین تعداد نسخه‌های خطی را رؤیت، مطالعه و فهرست نموده است و تنها فهرست‌نگاری که پس از رابینسون انگلیسی توجه ویژه‌ای به فهرست‌های نسخه‌های مصور و نگاره‌های نسخه‌های خطی داشته است مرحوم مهدی بیانی و شاگرد گرانقدرشان استاد محمد حسن سمسار است هنگامی که در ماه گذشته برای شرکت در سمینار انجمن بین‌المللی نسخ خطی (تیما) در کمبریج شرکت کرده بودم بوضوح دریافتم که متخصصان بخش فهرست‌نویسی اروپا همگی به ضرورت استفاده از دانش فهرست‌نگاران ایرانی تأکید داشتند و تقاضای برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای تربیت نسل جوان فهرست‌نگار خود بودند. بدین جهت به تجارب ارزشمند فهرست‌نگاران کشورم می‌بالم و هر آنچه را که در این پژوهش بیان شده است تنها گوشه‌ای است از زحمات طاقت فرسای این پژوهشگران بی‌ادعا. امیدوارم با بضاعت اندکی که در کف داشته‌ام توانسته باشم آموزه‌های اساتید خود را بیان نموده باشم به ویژه آنکه این رساله از نخستین پژوهش‌ها در حوزه فهرست‌نگاری نسخ خطی است و نیازمند راهنمایی و اصلاح است. بهرحال اعتقادم بر این بوده است که «کوشش بیهوده به از خفتگی است.»

از جناب‌ آقای دکتر بجنوردی ریاست محترم مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی که با تدبیر و مدیریت شایسته ایشان مجموعه‌های اهدایی گرانقدر از جمله گنجینۀ پژوهشی استاد افشار در این مرکز گردآوری شده است و این مجلس با شکوه در سایۀ حمایت دلسوزانۀ حضرتشان رشد و گسترش یافته است سپاسگزارم.

از هیأت محترم داوران که با صرف وقت فراوان این رساله را مطالعه و بررسی فرموده و با تمام ضعفهایش که خود بیش از دیگران بدان واقفم و آن را لایق دریافت این جایزه ارزشمند دانسته‌اند سپاسگزارم. مطمئناً نظرات، پیشنهادات و انتقادات آنان راهگشای انتشار بهتر این اثر در آینده خواهد بود، از خاندان و فرزندان گرامی استاد افشار که متولیان جایزه گنجینه پژوهشی افشار هستند و حامی پژوهشهای کتابداری می‌باشند سپاسگزارم.

از استاد محترم راهنمای رساله، جناب‌ آقای دکتر غلامرضا فدایی، استاد محترم دانشکده کتابداری دانشگاه تهران که با وجود ناملایمات بسیار با صبوری و لطف همیشگی مرا همراهی کردند سپاسگزارم از اساتید محترم مشاور آقایان دکتر توفیق سبحانی و پروفسور فرانسیس ریشار نیز قدردانی می‌کنم در پایان یاد استاد ایرج افشار را گرامی میدارم که در ابتدا خود موضوع رساله را به من پیشنهاد فرمود و با لطف بسیار به تدوین آن تشویقم نمود.

از خداوند بزرگ برای تمام اساتید حاضر زمانه‌ ما، عمر با عزت می‌طلبم و برای رفتگان دلسوز این عرصه مغفرت طلب می‌کنم که رفتگان آن سال‌ها عاشق‌ترین زندگان بوده‌اند.