بازخوانی اسناد تاریخی به روایت جدید

1397/12/12 ۰۹:۳۰

حدود 168 سال پیش، جمعه 18 بهمن‌ سال 1229 هجری شمسی برای نخستین‌ بار روزنامه‌ای دولتی در دارالخلافه ناصری منتشر شد. این روزنامه، نخست به‌ نام «اخبار دارالخلافه تهران» انتشار یافت و سپس از شماره دوم «وقایع اتفاقیه» نام گرفت. وقایع اتفاقیه به دستور «میرزا تقی‌خان امیرکبیر» و زیر نظر او منتشر می‌شد و پس از قتل امیر«محمد حسن خان صنیع الدوله» (اعتمادالسلطنه) مترجم دربار و رئیس اداره انطباعات «ناصر‌الدین‌شاه» اداره آن را برعهده گرفت.

سالگشت تغییر نام «اخبار دارالخلافه تهران» به روزنامه وقایع اتفاقیه

علی یوسفی: حدود 168 سال پیش، جمعه 18 بهمن‌ سال 1229 هجری شمسی برای نخستین‌ بار روزنامه‌ای دولتی در دارالخلافه ناصری منتشر شد. این روزنامه، نخست به‌ نام «اخبار دارالخلافه تهران» انتشار یافت و سپس از شماره دوم «وقایع اتفاقیه» نام گرفت. وقایع اتفاقیه به دستور «میرزا تقی‌خان امیرکبیر» و زیر نظر او منتشر می‌شد و پس از قتل امیر«محمد حسن خان صنیع الدوله» (اعتمادالسلطنه) مترجم دربار و رئیس اداره انطباعات «ناصر‌الدین‌شاه» اداره آن را برعهده گرفت. مطالب این روزنامه به خط نستعلیق نوشته و در چاپخانه حاجی عبدالمحمد در دروازه دولاب و پس از 99 شماره در مطبعه دارالخلافه تهران چاپ می‌شد. گرچه نام آن، روزنامه بود، هفتگی و نخست در روزهای جمعه و از شماره هفدهم به بعد، روزهای پنجشنبه منتشر می‌شد. در برگ‌های این روزنامه که تعداد آن بین 2 تا 12 صفحه متغیر بود، اخبار داخلی، خبرهای مربوط به دارالخلافه، دربار و سفرهای ناصرالدین‌شاه، عزل و نصب‌ها، اعطای مقام، نشان و امتیازات و گاه رویدادهای ایالات و ولایات منعکس می‌شد. بخش دیگری از صفحات وقایع اتفاقیه نیز به نشر اخبار خارجی، که بیشتر دربردارنده دگرگونی‌های سیاسی و اقتصادی کشورهای اروپایی بود، اختصاص یافته بود. انتشار این گونه اخبار در وقایع اتفاقیه تا شماره چهار صد و هفتاد و یکم آن ادامه یافت، اما از آن پس، این روزنامه دولتی با عنوان «روزنامه دولت علیه ایران» منتشر شد. با تمام این احوال، این 471 شماره با استقبال گسترده مردمی روبه‌رو نبود؛ زیرا در کنار بیسوادی بخش زیادی از مردم، بالا بودن بهای آن، که ده شاهی و به عبارتی معادل نیم‌من گوشت بود، مانعی بر سر راه خرید آن توسط قشرهای کم‌ بضاعت بود. از سوی دیگر اجباری بودن اشتراک آن برای حکام، اعیان و هرکس که از دستگاه دولت ماهانه دویست تومان حقوق می‌گرفت، از میزان رغبت به مطالعه آن می‌کاست، اما هرچقدر که گرد زمانه بر صفحات این روزنامه بیشتر نشست، مواجهه با آن تغییر زاویه بیشتری داد تا در نهایت شکل معکوس‌ به خود گرفت و رغبت به مطالعه آن تا بدان حد افزایش یافت که عده‌ای را به جست‌وجو در میراث مکتوب باقی‌مانده از دوره ناصری برای یافتن نسخه‌ای از آن واداشت.

تاریخ‌پژوهی درباره دوره قاجار بدون تورق روزنامه‌های آن عصر و بدون تعمق در مطالب آن ناقص و گاه نابجاست و هم از این رواست که محققان و تاریخ‌پژوهان از اهمیت این منابع مهم تاریخی غافل نبوده و برای دستیابی به آنها گاه سختی‌های بسیاری کشیده‌اند. در این میان، روزنامه وقایع اتفاقیه به‌دلیل آنچه در آن آمده، به شناخت جوانب گوناگون آن روزگار و بررسی وضعیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی فرهنگی و بهداشت و سلامت حکومت قاجاریه کمک شایانی می‌کند و به همین دلیل یکی از منابع مهم محققان این حوزه به‌شمار می‌آید، اما آنچه استفاده از اطلاعات این روزنامه و روزنامه‌های مشابه را در نسبت با منابع دیگر دشوار کرده لزوم تورق تمام صفحات و خوانش تمامی شمارگان آنها برای دستیابی به اطلاعاتی درباره موضوع پژوهش است. در دسترس نبودن تمامی این شمارگان به‌دلیل وجود آنها در تعداد انگشت‌شماری از کتابخانه‌ها و نیز دشواری استفاده از آنها به‌دلیل پوسیدگی و آسیب‌هایی که این نشریات طی گذر زمان دیده‌اند، کار رجوع به این منابع مهم تاریخی را دشوار کرده است.

در این میان، رشد فناوری‌های الکترونیکی زمینه مناسبی را برای آسان‌سازی بازیابی اطلاعات و امکان استفاده از این منابع فراهم کرده است. با توجه به همین زمینه، «مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران» با همکاری «پایگاه جامع مطبوعات ایران» (شرکت آتی‌سازان پارت‌فاخر) دو حوزه تاریخ و فناوری‌های جدید را به هم پیوند زده و از دل این پیوند، دستیابی به نشریات تاریخی و اطلاعات گوناگون مستتر در آنها را آسان ساخت.

157 سال پس از انتشار آخرین شماره روزنامه وقایع اتفاقیه، در 16بهمن 1396 گامی نوین و عظیم در بازیابی اطلاعات مطبوعات ایران برداشته شد و آرشیو کامل این نشریه پس از استخراج از دل کتابخانه‌ها، در قالب مجموعه‌ای الکترونیکی با امکانات بی‌نظیر برای مطالعه و پژوهش آسان، در دسترس محققان و علاقه‌مندان به تاریخ ایران قرار گرفت. مجموعه الکترونیکی وقایع اتفاقیه نرم افزاری دربرگیرنده تصویر کامل صفحات این نشریه از شماره 1 تا 471 (از 5 ربیع الثانی ۱۲۶۷ تا محرم ۱۲۷۷ هجری قمری/ 1230 تا 1240 هجری شمسی) است. از وجوه ممیزه این مجموعه الکترونیکی با مجموعه‌هایی که پیش از این، با محتوای نشریات تاریخی عرضه شده بودند، امکان جست‌وجوی سریع و پیشرفته در عناوین و متن مقالات است. از بخش‌های دیگر این مجموعه می‌توان به گالری عکس روزنامه یاد شده اشاره کرد که توضیحاتی نیز ضمیمه آن شده است. یکی از قابلیت‌های این بخش از این آرشیو الکترونیکی، جست‌وجو برای دسترسی آسان‌تر به تصاویر است. تطبیق اصل سند با محتوا و قابلیت حاشیه‌نویسی و ذخیره شدن آن در محیط  ورد از دیگر امکاناتی است که مجموعه الکترونیکی وقایع اتفاقیه را به مجموعه‌ای کم‌نظیر تبدیل کرده است. گفتنی است مجموعه الکترونیکی نشریه وقایع اتفاقیه یک بسته از مجموعه بسته‌های مطبوعات دوره قاجار است که پایگاه جامع مطبوعات ایران برای تسهیل استفاده از این منابع عظیم و حائز اهمیت به عرضه کارآمد و به‌روز آنها اقدام کرده است.

آرشیو الکترونیکی «روزنامه اختر»، آرشیو الکترونیکی «مجله بررسی‌های تاریخی» و آرشیو الکترونیکی «مجله خواندنی‌ها» سه مجموعه دیگری هستند که پایگاه جامع مطبوعات ایران اقدام به تولید آنها کرده است. روزنامه «اختر» از روز پنجشنبه ‌۱۶ ذیحجه سال ۱۲۹۲هجری قمری برابر با ۲۳ دی ۱۲۵۴هجری شمسی تا ۳۰ ربیع‌الاول سال ۱۳۱۴ هجری قمری مطابق با 18 شهریور 1275 به مدت بیست‌و‌دو سال در دولت عثمانی و با حمایت حکومت ایران و نیز عثمانی منتشر می‌شد. در این روزنامه مطالبی از «میرزا آقاخان کرمانی»، «میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله»، «میرزا حبیب اصفهانی» و «فتح‌الله خان شیبانی» به چاپ رسیده است.

مجله خواندنی‌ها به مدیرمسئولی «علی‌اصغر امیرانی» از سال 1319 تا 1358 منتشر می‌شد. این مجله که ابتدا ماهنامه و سپس هفته‌نامه شد، از بانفوذترین و مهم‌ترین نشریات سیاسی سال‌های دهه 1320 تا انقلاب اسلامی بود. «مسعود برزین»، «نصرالله شیفته»، «محمود طلوعی»، «محمدابراهیم باستانی پاریزی»، «ذبیح‌الله منصوری»، «احمد شاملو» و... از جمله سردبیران این مجله بوده‌اند.

مجله بررسی‌های تاریخی هر دو ماه یک بار (سالانه شش شماره) در 200 تا 300 صفحه از سال 1345 تا 1357 به چاپ رسید. این نشریه با همکاری «عباس زریاب خویی»، «حسین محبوبی اردکانی»، «محمدامین ریاحی»، «محمدابراهیم باستانی پاریزی»، «ایرج افشار» و«محمدجواد مشکور» در زمینه تاریخ نظامی ایران و ایران‌شناسی منتشر می‌شد.

آرشیو کامل روزنامه وقایع اتفاقیه، اولین نشریه از این مجموعه‌های الکترونیکی است که با توجه به رسالت مؤسسه مطالعات تاریخ معاصرایران و پایگاه جامع مطبوعات ایران تهیه شده و بستر مناسبی را جهت پژوهش‌های تاریخی و تسهیل استفاده از منابع و اسناد تاریخی برای تمامی علاقه‌مندان و پژوهشگران حوزه تاریخ معاصر ایران فراهم کرده است.

منبع: روزنامه ایران