تهران از نگاه «دیمیتری یرماکوف»

1397/12/12 ۰۹:۲۸

«دیـمیتری ایـوانویچ یـرماکـوف» (متولد ۱۸۴۶- درگذشت ۱۹۱۶ میلادی) یـکـی از سـرشـناس‌ترین عکاسـان قفقـاز و روسـیه در قـرن نـوزدهم و اوایـل قرن بـیستم میلادی بـه شمار می‌آید. با وجود این هنوز تمامی عکس‌های او بررسی و به معرض نمایش گذاشته نشده است. محل عکاسخانه دائمی او در شهر تفلیس است. شهر تفلیس، مناطق قفقاز و جنوب روسیه موضوعات اصلی عکس‌های او را تشکیل می‌دهند اما در حقیقت موضوعات و مکان‌های عکاسی او بسیار بیشتر و فراتر است.

احمد چایچی امیرخیز: «دیـمیتری ایـوانویچ یـرماکـوف» (متولد ۱۸۴۶- درگذشت ۱۹۱۶ میلادی) یـکـی از سـرشـناس‌ترین عکاسـان قفقـاز و روسـیه در قـرن نـوزدهم و اوایـل قرن بـیستم میلادی بـه شمار می‌آید. با وجود این هنوز تمامی عکس‌های او بررسی و به معرض نمایش گذاشته نشده است. محل عکاسخانه دائمی او در شهر تفلیس است. شهر تفلیس، مناطق قفقاز و جنوب روسیه موضوعات اصلی عکس‌های او را تشکیل می‌دهند اما در حقیقت موضوعات و مکان‌های عکاسی او بسیار بیشتر و فراتر است. در حال حاضر عکس‌های زیرنویس‌دار و بدون زیرنویس و نگاتیوهای یرماکوف درمجموعه‌های سرتاسر جهان پراکنده شده‌اند. وابستگی یرماکوف به ارتش و دولت روسیه‌ تزاری این اجازه را به او ‌داده است که به ایران و کشورهای مختلف دو قاره آسیا و اروپا مسافرت و عکاسی کند. علاوه بر این، او با جمع‌آوری نگاتیوها و تشکیل مجموعه‌ای بزرگ که هر چند با اهداف تجاری همراه بوده است، میراث مشترک ایرانیان و اقوام و ملت‌های بسیاری را دستِ کم از منظر تصویر زنده نـگاه داشـته اسـت. بعـید اسـت این مـجـموعه‌های عـظیم در طی سـفرها و در حـال حرکـت ایجاد شـده باشـد. احـتمال دارد یـرماکوف شعبه‌هایی را در شهرهای مختلف برای نگهداری و ایجاد بایگانی‌های دائم و موقت خود و همین‌طور نگهداری از لوازم و ملزومات عکاسـی‌اش ایـجـاد کـرده باشـد یا هـمـکارانی بــرای کــارهای عـکاسی به خـدمت گرفته باشد کـه در ایـن صورت اشتراک نگاتیوها یا شیشه‌های عکاسی با این عکاسان دور از ذهن نیست. احتمال دارد «آنتوان سوریوگین» شاگرد او و «عبدالله خان قاجار» از همکاران او در عکاسی از موضوعات مختلف ایران بوده باشند.

یرماکوف فهرست تعدادی از عکس‌های خود را در دو کاتالوگ به چاپ رسانیده که سند معتبری از تاریخ عکس‌های او است. مشخصات زیرنویس شده در عکس‌ها به زبان روسی‌ است. عنوان کاتالوگ اول که در سال 1896 میلادی به چاپ رسید، «کاتالوگ عکس نمونه‌ها و گونه‌های قفقاز، ایران، اروپا و آناتولی» بود. در سال 1901 میلادی کاتالوگ دومی به چاپ رسید که نمونه‌های زیادی به عکس‌های قبلی او اضافه شد. کاتالوگ سوم هم از او به‌صورت دست‌نویس موجود است که معرفی نشده است. بر اساس شواهد و عکس‌های موجود، دیمیتری یرماکوف دست‌ِ کم سه بار در دوره‌ سلطنت «ناصرالدین شاه» و «مظفرالدین شاه قاجار» به ایران مسافرت کرده است، موضوعات و جزئیات مطرح شده در این کاتالوگ‌ها ارزش کارهای او را برای پژوهش‌های تاریخی، هـنری، انـسان‌شنـاسی و مـیـراث فرهنگـی ایـران آشکـار می‌کنـد. از نظـر محـدوده‌ جـغرافـیایی عـکس‌هـای یـرماکـوف در ایـران را می‌توان به‌صورت زیر طبقه‌بندی کرد: مرز شمال غرب ایران و مناطق حاشیه‌ای نزدیک به آن در آذربایجان، راه انزلی و گیلان به سمت تهران، تهران، شهرها و مناطق همجوار، مناطق مرکزی و جنوبی ایران، شامل تخت جمشید، جاده‌ تهران به سمت مازندران و در امتداد آن تا مرز ایران و روسیه، شمال خراسان تا ماوراء‌النهر.

از میان عکس‌های یرماکوف از ایران، تنوع عکس‌های شهر تهران جالب توجه است. برخی موضوعات عکاسی شده در تهران عبارتند از: عکس‌های پرتره به‌صورت فردی و گروهی از اشراف و مردم عادی، عکس‌های خیابان‌ها، میدان‌ها، دروازه‌ها، بافت شهری، ساختمان‌ها و پارک‌های مشهور، عکس‌های مردم‌شناسی اعم از نژادها و اقوام مختلف، مراسم، عادات و مانند آن‌ها، عکس‌های مردمان از تمام حِرَف و پیشه‌ها و عکس‌های مراسم و رخدادهای خاص و مهم در این شهر. ظاهراً یرماکوف بیشتر عکاس بناها، ساختمان‌ها و مناظر جغرافیایی ا‌ست اما با ملاحظه‌ شاهکارهای عکاسی‌اش براحتی می‌توان پی بُرد که عکاسی، چند وجهی ا‌ست. او علاوه بر عکاسی نظامی، عکاسی پرتره‌های فردی و گروهی، طبیعت، مستندسازی، مردم‌شناسی، هنر و معماری، باستان‌شناسی و میراث فرهنگی را مورد توجه قرار داده و ابداعات جالب توجهی در فن عکاسی داشته است.

نمایشگاه عکس تاریخی «طهران از نگاه یرماکوف» با منتخبی از عکس‌های او با محوریت شهر تهران و بر اساس کاتالوگ‌های چاپ شده‌ از آثار وی و عکس‌های موجود در مجموعه‌ها از روز سه‌شنبه هفت اسفند تا پنجشنبه ۲۹ فروردین سال ۱۳۹۸ در موزه عکسخانه شهر برگزار شده است.این دومین نمایشگاهی ا‌ست که از این عکاس در ایران برگزار می‌شود. اولین نمایشگاه یرماکوف بر اساس کاتالوگ‌های چاپ شده و عکس‌های موجود از مجموعه «محمدعلی جدیدالاسلام» در همین موزه در سال 1389 با عنوان «ایران من....» برگزار شده است.