فراتر از یک مترجم

1397/11/13 ۰۸:۰۶

همیشه کتاب­ های جیبی چاپ پرستو و گوتنبرگ و بنگاه مطبوعاتی شیپور، دهه سی و چهل خورشیدی را به مخاطب ادبیات یادآوری می‌کند. به حسینقلی مستعان به خاطر ترجمه بی‌نظیر بینوایان بیشتر نگاه شده است، اما پایه‌های اندیشه او همیشه مهجور مانده است. به­ گمانم مخاطب جدی ادبیات باید به پیشامتن و رویکرد به مؤلف بیشتر معطوف باشد تا خودِ متن. باید بگویم واکاوی یک نویسنده به منزله رد یا پذیرش افکار اونیست و در این یادداشت نیز درپی همراهی یا اعتراض خواننده نیستم.

یادی از زنده یاد حسینقلی مستعان

مجتبی حدیدی : همیشه کتاب­ های جیبی چاپ پرستو و گوتنبرگ و بنگاه مطبوعاتی شیپور، دهه سی و چهل خورشیدی را به مخاطب ادبیات یادآوری می‌کند. به حسینقلی مستعان به خاطر ترجمه بی‌نظیر بینوایان بیشتر نگاه شده است، اما پایه‌های اندیشه او همیشه مهجور مانده است. به­ گمانم مخاطب جدی ادبیات باید به پیشامتن و رویکرد به مؤلف بیشتر معطوف باشد تا خودِ متن. باید بگویم واکاوی یک نویسنده به منزله رد یا پذیرش افکار اونیست و در این یادداشت نیز درپی همراهی یا اعتراض خواننده نیستم.

حسینقلی مستعان(1361-1283) شاگرد شریعت سنگلجی بوده و تأثیراتی که این شاگردی بر آثار او نهاده هویداست. او رساله محوالموهوم استادش را در سال1323 در41 صفحه جمع‌آوری و چاپ می‌کند. سنگلجی متدینی مصلح که مشروطه و اتفاقات بی‌نظیر آن را تجربه کرده شاگردانی مانند صبحی مهتدی، عبدالحسین آیتی، محمدسنگلجی، حسین مطیعی، سیدمحمود طالقانی، مهندس بازرگان، یوسف شعار تبریزی، محمد جواد مشکور، زریاب خویی، سیدصادق تقوی، مرتضی مدرسی چهاردهی، حیدرعلی قلمکاران و مهندس سحابی را تربیت کرده است. از این حیث مستعان قابل ارزیابی دوباره است و می‌توان دریافت که چرا درآثار خود ترقی را در اصلاح آدمی و اندیشه و بازگشت به اخلاق اصیل می‌داند. بعد شهروندی و خشونت پنهان در مدرنیته هرگز او را به فکر غربی شدن «ازفرق سر تا نوک پا» وانداشت. او اخلاق را از بُعد میهنی و تفکر مذهبی می‌بیند و ایرانی گرفتار در ستم حکام و تازیانه اربابان را می‌شناسد. بی‌هویتی و فرنگی شدن را چاره درد نمی‌داند و ازاین جهت نقطه مقابل آقاجمال خوانساری، صادق هدایت و فتحعلی آخوندزاده است. چراکه آنان اصلاح مدرنیستی را در‌گذار از فرهنگ موجود می‌دانند و مهرابطال بر هرآنچه هست می‌زنند اما او صلاح کار را طور دیگری می‌داند.

با این همه، می‌داند عصر جدید و عوارض آن چیست. متعصبانه به مغرب زمین نگاه نمی‌کند، بلکه بازگشت به خویشتن را بیشتر بها می‌دهد و می‌کوشد تا معنای صداقت و اعتماد و انسانیت را در سایه فکر سالم و رفتار صحیح و مقابله با زورگویی و بردگی به مخاطب منتقل کند. به­ طور مثال در مجموعه داستان «استخوان‌های زیرپی» که شامل 12 داستان کوتاه است می‌بینیم که مخالفت صریح و بی‌پرده با بی‌عفتی و دروغ و شیطان صفتی دارد. سوءاستفاده از قدرت و قتل همسر نوجوان به دست سرداری خشن در داستان پنجه اژدها، جدایی دو دلداده پس از ازدواج به خاطر تغییر ایدئولوژی همسر، تجاوز به ناموس خانواده‌ای مستمند توسط اربابان و مباشران و قتل خانوادگی در آخرین زاغه و شهامت پسری نوجوان در دادگاه برای دفاع از خواهرش خط فکری مستعان را بخوبی برای مخاطب ترسیم می‌کند.

 او در دهه‌ سی رویکردی بالاتر از انتقاد دارد و خطوط ترسیمی‌اش علیه نظام وقت مشهود است و جالب اینجاست که آثار او بدون هیچ سانسوری در همان دهه‌ها با شمارگان بالا و قیمت کم به چاپ نیز می‌‌رسیده است. بااینکه ساواک درپی مخالفان دربار بوده و کشور در خفقان پس از نهضت ملی و کودتای 28 مرداد به سر می‌برده، اما انگار فرهنگ خیلی تک‌صدایی نبوده است و دگراندیشان در امنیت نسبی به سر می‌برده‌اند. شاید ساواک درپی مبارزانی خطرسازتر و براندازتر از مستعان بوده است یا خلأ قانونی در رابطه با قوانین نشر وجود داشته که جلوگیری در چاپ و نشرصورت نمی‌گرفته است.

اسامی مستعار ح.م، حمید حمید، انوشه و حبیب که روی کتاب‌های او دیده می‌شود را استفاده می‌کرده و از 17 سالگی در روزنامه‌ نیمه رسمی ایران که بعدها سردبیر آن شد قلم می‌زده. همچنین او پدرگلاب آدینه است. دلی درتندباد هوسی، رابعه، قصه رسوایی، نوش، قصه‌ انسانیت، پشیمان، آفرین، افت، آزیتا، افسانه، شیرین، ارمغان زندگی، ازشمع پرس قصه از تألیفات و یهودی سرگردان اثر اوژن سو ترجمه اوست.

منبع: روزنامه ایران