دژ «چالشتُر» بازمانده باشکوه از معماری ايراني-اسلامي

1397/6/27 ۱۰:۰۶

استان چهارمحال‌وبختیاری به انگیزه طبیعت زیبا و همواره سرسبز آن در کنار رودها و تالاب‌ها و چشمه ها شناخته و نامدار شده است. این استان در بخش جنوب غربی ایران جای گرفته و از موقعیت راهبردی ویژه ای برخوردار است.

سیاوش آریا: استان چهارمحال‌وبختیاری به انگیزه طبیعت زیبا و همواره سرسبز آن در کنار رودها و تالاب‌ها و چشمه ها شناخته و نامدار شده است. این استان در بخش جنوب غربی ایران جای گرفته و از موقعیت راهبردی ویژه ای برخوردار است.چهار‌محال‌و‌بختیاری در بخش مرکزی رشته کوه‌های زاگرس میان پیشکوه های درونی و استان اصفهان جای گرفته و از شمال و شرق با اِصفهان، از شمال باختر با استان لرستان، در باختر با استان خوزستان و در جنوب با استان کهگیلویه و بویراحمد هم‌مرز است اما بیشتر مردم کشور، این استان را با طبیعت و رودهای آن می شناسند و کمتر کسی است که از یادمان های تاریخی – فرهنگی آن آگاهی درست و کاملی داشته باشد. بخشی از این موضوع را باید در میان کارکرد نهادها و اُرگان های شهری و استانی به ویژه سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی جست‌وجو کرد که دلبستگی فراوانی به تبلیغ درباره طبیعت دارندولی واقعیت آن است که این استان از یادمان‌های تاریخی ارزشمندی برخوردار است که در هیاهوی تبلیغات طبیعت‌گردی گم شده است. یکی از این یادمان های تاریخی – فرهنگی که باید آن را چشم و چراغ مرکز استان دانست، دژ «چالِشتُر» است. این دژ در پنج‌کیلومتری شهر کُرد به عنوان یک بازمانده باشکوه از دید مِهرازی (معماری) و هنری سنگ‌تراشی روزگار اسلامی در ایران است. این مجموعه تاریخی – فرهنگی در شهر چالشتُر جای گرفته و در روزگار صفویه مرکز فرمانروایی چهار‌محالی‌ها بوده که به وسیله کلانترهای روستاها، منطقه های زیر فرمان خود را کنترل می کردند. بسیاری از بخش های این مجموعه در روزگار سپسین رو به ویرانی می رود و در روزگار قاجاریه با پیوست هایی دوباره بازسازی می شود. پس از گماشتن «حسین قلی‌خان» به عنوان ایلخان بختیاری در میانه شهریاری ناصرالدین شاه، فرمانروایان این منطقه از فرمانروایی بر چالشتر برکنار و تنها به زمین داران بزرگ تبدیل شدند. مجموعه شاه نشین چالشتر که به «دژ خانی» نامدار است، در 110 سال پیش در چالشتر ساخته شده و در یکی از سرستون‌های سنگی این مجموعه دژ، تاریخ ساخت آن به سال 1321 مَهی (قمری) نگاشته شده است. مجموعه تاریخی – فرهنگی «چالشتُر» در برگیرنده حیاط ورودی – سَردر سنگی – خان نشین – اندرونی – گرمابه – انبارها و آخورها بوده است.

این مجموعه دارای 40 ستون سنگی با سَردر و ایوان بوده که هم اکنون 38 ستون آن پا برجا و دو ستون دیگر در ورودی حیاط بوده که پیشتر ویران شده است. اِزاره سنگی نگارین این مجموعه دژ در برگیرنده نگاره های داستان های افسانه ای، اسطوره‌ای، دینی، زندگی روزمره، گل و گیاه، گل و گلدان، گل و مرغ، نگاره های پیچش گیاهی و نگاره‌های فرشته است. این نگاره‌ها به گونه‌اي ماهرانه و زیبا آفریده شده و در برخی موارد به گونه برجسته تراشیده شده است. در این مجموعه دژ، اندرونی با یک راهرو به بخش خان نشین پیوند داشته و ایوان آن دارای 10 ستون سنگی است و ایوان با آجرکاری و کاشی مُعرق در لَچکی ها و پیشانی سازه با اِزاره‌های سنگی نگارین در بردارنده درختان تاک، گل و گلدان، گل و مرغ و سرو و کاج آراسته شده است. اتاق های این مجموعه دژ با نگاره هایی به سبک نقاشی «لندنی» که آمیخته ای از هنر نقاشی ایرانی و فرنگی است، آراسته شده است. این سبک نقاشی که در روزگار قاجار به اوج خود می رسد، در برگیرنده نگاره های گل و گلدان، افسانه لیلی و مجنون و داستان های دینی همانند یوسف و زلیخا به همراه نگاشته ای از آیات قرآن در بخشی از سَردرهای این مجموعه دژ است. همچنین مِهرازی «سنتوری» به گونه مثلثی شکل به چشم می‌خورد و گرمابه دژ تاریخی «چالشتُر» نیز آراسته به کاشی آبی فیروزه ای و سپید سُربی بوده است. سقف اندرونی این دژ به گونه قاب هایی از چوب گردو است. درها و پنجره های اتاق های این مجموعه نیز از جنس چوب با هنرهای گِره کاری، معرق و مُنبت کار شده است. این مجموعه دژ هم اینک دارای پنج ایوان است و پنج اتاق نیز در اندرونی آن وجود دارد و روی هم دارای 40 ستون است. در حیاط این مجموعه، هم‌اکنون گنج‌خانه (موزه) سنگ و در بخش درونی دژ نیز گنج‌خانه مردم شناسی برپاست. همچنین خانه ستوده در باختر مجموعه تاریخی جای گرفته است. گستردگی آن نزدیک به 3400 مترمربع بوده و گفته شده است به وسیله «خدارحم خان» برای یکی از فرزندانش به نام احمد خان ساخته شده است اما یکی از بدترین کاربری های این مجموعه بی‌گمان گنج خانه سنگی آن است. سنگ های تاریخی و ارزشمند این مجموعه که از روزگار اشکانی تا قاجاری را در برمی‌گیرد، با بدترین شکل و فُرم و در نهایت کج‌سلیقگی با پوشش نازیبنده روی هم انباشته شده و در گوشه ای از حیاط اندرونی رها شده است و جا دارد هر چه زودتر چاره ای ریشه ای برای آن اندیشیده شود.مجموعه تاریخی – فرهنگی «چالشتُر» که به خانه ستوده و دژ «خدارحم خان» نیز نامدار است، در تاریخ 20 آذر 1379 با شماره 2924 به ثبت ملی رسیده است.

منبع: روزنامه قانون