واگذاري یک سرزمین

1396/12/19 ۰۹:۱۹

در 18 جمادی الاول سال 1289 هجری قمری، قراردادی با 24 بند یا فقره، بین دولت ایران با «بارون ژولیوس دو رویتر» انگلیسی منعقد شد. بر اساس این پیمان، ساختن هرگونه راه و راه‌آهن و سدها از دریای مازندران تا خلیج فارس، بهره‌برداری از همه معادن ایران (بجز طلا و نقره)، ایجاد مجاری آبی، قنات و کانال‌ها برای کشتیرانی یا کشاورزی، ایجاد بانک و هرگونه کمپانی صنعتی در سراسر ایران؛ حق انحصار کارهای عام المنفعه، استفاده و بهره‌برداری از جنگل‌ها برای مدت 70 سال و استفاده از گمرکات ایران به مدت 25 سال در ازای پرداخت 6 میلیون لیره انگلیسی و سود ۵درصد در اختیار رویتر قرار گرفت.

 اسفند سال 1289 ، سالروز انعقاد قرارداد رویتر
 

فاطمه قاضی‌ها :در 18 جمادی الاول سال 1289 هجری قمری، قراردادی با 24 بند یا فقره، بین دولت ایران با «بارون ژولیوس دو رویتر» انگلیسی منعقد شد. بر اساس این پیمان، ساختن هرگونه راه و راه‌آهن و سدها از دریای مازندران تا خلیج فارس، بهره‌برداری از همه معادن ایران (بجز طلا و نقره)، ایجاد مجاری آبی، قنات و کانال‌ها برای کشتیرانی یا کشاورزی، ایجاد بانک و هرگونه کمپانی صنعتی در سراسر ایران؛ حق انحصار کارهای عام المنفعه، استفاده و بهره‌برداری از جنگل‌ها برای مدت 70 سال و استفاده از گمرکات ایران به مدت 25 سال در ازای پرداخت 6 میلیون لیره انگلیسی و سود ۵درصد در اختیار رویتر قرار گرفت.
با واگذاری این امتیازات استعماری که «حاجی میرزا حسین خان مشیرالدوله» صدراعظم «ناصرالدین شاه» امضا‌کننده آن بود، حیات سیاسی و اختیار اقتصادی ایران به ظاهر به بارون دو رویتر (صراف یهودی) و غیرمستقیم به انگلستان واگذار شد. در این میان، دولت روسیه که وقوع چنین امری را در کشور همسایه خود برنمی تافت، مخالفت خود را با واگذاری امتیازات فوق ابراز داشت و دولت انگلستان که در آن روزگار در سیاست جهانی با روسیه کنار آمده بود، مجبور به‌عقب نشینی شد و حاضر به‌طرفداری از رویتر نگردید. اما این پیمان پیش از آنکه به مرحله اجرا درآید، با اعتراضات مردم و به‌رهبری «حاج ملا علی کنی» و«میـرزا سـید صالـح دامـاد عـرب» 15 ماه بعد، در ماه رمضان 1290هجری قمری، توسط ناصرالدین شاه باطل شد. بنا به گفته «لرد کرزن» در کتاب ایران و مسأله ایران: «بعد از انتشار این امتیاز به نظر دنیا عجیب‌ترین امتیازی آمد که دولتی تمام منابع ثروت خود را به بیگانه واگذار کند.»
محمد حسن اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود می‌نویسد: «در دادن امتیاز به رویتر میرزا حسین خان 50 هزار لیره گرفته» و نیز می‌نویسد: «بارون دو رویتر در گرفتن امتیاز کذایی مزبور دویست هزار لیره تعارف داد.» «میرزا حسین خان سپهسالار» صدر اعظم وقت مقدمات این قرار داد را با رایزنی‌های بسیار ترتیب داد ، وی بعداً در ماه صفر سال 1290 هجری قمری ناصرالدین شاه را روانه سفر فرنگ کرد و خود نیز شاه را با رایزنی‌هایی که در آن مهارت داشت همراهی نمود، اما در بازگشت ناصرالدین شاه با وجود میل باطنی مجبور به عزل وی شد ولی حدود سه ماه بعد مجدداً او را به وزارت خارجه منصوب و بسیاری دیگر از کارهای کشور را به او سپرد. 17 سال بعد از لغو قرارداد و مختومه شدن پرونده آن، رویتر و خانواده او  مدعی خسارات وارده در جریان قرارداد شد و یکی از این خسارات را پول‌هایی دانست که به‌عنوان رشوه به زمامداران و رجال ایران، (میرزا حسین خان سپهسالار ٥٠ هزار لیره، میرزا ملکم خان ٢٠ هزار لیره، معین الملک ٢٠ هزار لیره و مبلغ اندکی به اقبال الملک) پرداخته بود. در همین رابطه اعتمادالسلطنه در یادداشت روز 13صفر 1306 هجری قمری خود می‌نویسد:
«... از قراری که شنیدم پسر رویتر که پدرش قرارنامه را در 16 سال قبل(1290) با ایران بسته بود و آن قرارنامه مجری نشد و رویتر همیشه ادعای خسارت می‌کند، برای استیفای حقوق خود به ایران آمده»
اعتماد السلطنه در خاطرات 16 صفر خود یعنی 3 روز بعد می‌نویسد: «تفصیل آمدن پسر رویتر را به شاه عرض کردم، شاه را خیلی مساعد دیدم، فرمودند، چه عیب دارد بیاید راه‌آهن خودش را بسازد، معلوم می‌شود از وحشت روس‌ها با انگلیس‌ها خصومت می‌کنند، شاید از این نمد کلاهی عاید شود.» رویتر به‌ مدت هفده سال، برای احقاق حق خود، به مقامات دولت انگلیس شکایت برد و دولت ایران را به پیمان شکنی متهم کرد و سرانجام، با کمک «سِرهنری درامند ولف» وزیر مختار انگلستان در ایران، امتیـاز تأسیس بانک شاهنشاهی را به‌ جای امتیاز پیشین که لغو شده بود دریافت کرد.  در تاریخ 27جمادی‌الاول1306 هجری قمری - 30ژانویه1889 میلادی و برابربا 11دی1268 هجری شمسی دولت ایران امتیاز بانک شاهنشاهی ایران را به مدت 60 سال ظاهراً به رویتر و  در اصل به انگلستان واگذار کرد و بارسنگین این امتیاز بر دوش مردم مظلوم ایران قرار گرفت.

منابع: -ابراهیم صفائی، یکصد سند تاریخی، صص209-211 ، برگرفته از اسناد وزارت امور خارجه، کتاب 23 - مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران، صص409 – 415 - یحیی آرین‌پور، از صبا تا نیما، ص419 - روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه،به کوشش، ایرج افشار

منبع: ایران