قهوه‌خانه‌ها، زیارتگاه‌ها و گردشگاه‌های طبیعی

1396/12/16 ۰۸:۲۲

زیست روزمره مردم ایران از سال‌های پایانی سده سیزدهم خورشیدی که با برافتادن حکومت قاجارها همزمان شد، دگرگونی بسیار پذیرفت. بخشی مهم از دگرگونی‌ها در زندگی روزمره به شیوه گذران زندگی بازمی‌گشت. زندگی ایرانیان پیش و پس از آشنایی با تجدد، در بسیاری زمینه‌ها زیرورو شد. سرگرمی‌ها و تفریح‌های مردم نیز در این میانه از دگرگونی‌ها تأثیر پذیرفت.

 سرگرمی‌های تهرانی‌ها پیش از تجدد چه بود
 

زیست روزمره مردم ایران از سال‌های پایانی سده سیزدهم خورشیدی که با برافتادن حکومت قاجارها همزمان شد، دگرگونی بسیار پذیرفت. بخشی مهم از دگرگونی‌ها در زندگی روزمره به شیوه گذران زندگی بازمی‌گشت. زندگی ایرانیان پیش و پس از آشنایی با تجدد، در بسیاری زمینه‌ها زیرورو شد. سرگرمی‌ها و تفریح‌های مردم نیز در این میانه از دگرگونی‌ها تأثیر پذیرفت. بسیاری از زمان‌گذرانی‌های مردم تا پیش از آشنایی جامعه ایران با عصر صنعتی و ورود دستاوردهای نوین آن به ایران برپایه سبک نیاکان‌شان انجام می‌پذیرفت. سعید نفیسی در کتاب «تهران قدیم؛ گفت‌وگوی خانوادگی درباره تهران قدیم» که به‌ سال ١٣٥٣ خورشیدی نگاشته است، درباره سرگرمی‌های مردم پایتخت در روزگار پیش از تجدد می‌نویسد «در حقیقت گردش و تفریحی در میان نبود. تنها تفریح مردم شب چهارشنبه‌سوری و ایام نوروز و سیزده‌بدر و شب‌های رمضان بود. مخصوصا معمول بود اعیان به بهانه این‌که روزه می‌گیرند و شب باید بیدار باشند و روز بخوابند هر شب تا صبح قماربازی می‌کردند. گردشگاه مردم طبقه سوم شب‌های جمعه در زیارتگاه‌ها و قبرستان‌ها بود و در بعضی از آنها ازجمله در «سر قبر آقا» پهلوان کچل و خیمه‌شب‌بازی و حقه‌بازی و معرکه‌گیری درویش‌ها را تماشا می‌کردند.» قبرستان‌ها به باور وی مکانی برای گذران زمان به شمار می‌آمده است «در تهران سر چهارراه حسن‌آباد قبرستان بسیار بزرگی بود که بیشتر مردم به آن‌جا می‌رفتند و یک قبرستان در سر راه شاه عبدالعظیم بود که به آن آب‌انبار قاسم‌خان و جوان‌آباد می‌گفتند و البته زیارتگاه‌های دیگر اطراف شهر هم تا شاه‌عبدالعظیم گردشگاه مردم بود.» قهوه‌خانه از مکان‌های جذاب در جامعه ایرانی در روزگار قدیم بوده‌اند. بخشی مهم از بازتابش ویژگی‌های مردم و جامعه ایران، همچنین گذران زمان در این مکان رخ می‌داده است «چند قهوه‌خانه معروف بود که عصرها مردم در آن‌جا گرد می‌آمدند و با هم ملاقات می‌کردند. یکی قهوه‌خانه قنبر در زیر شمس‌العماره بود و دیگر قهوه‌خانه زرگرآباد در اواسط خیابان امیرکبیر امروز که جلوه خاصی داشت، زیرا حیاط بسیار بزرگی داشت و در میان آن حوضی بود که روی آن تخت بسته بودند و روی آن تخت دسته‌های مطرب مردم را سرگرم می‌کردند. در اواخر یک دسته بازیگر بسیار زبردست معروف به «دسته نوید» در روی آن تخت تآتر می‌دادند و مردم به آن «تیارت» می‌گفتند.» نفیسی سپس به چندین گردشگاه شهری اشاره می‌کند «از گردشگاه‌های مشرق تهران دولاب و در جنوب شهر نازی‌آباد نیز رونق داشت. سگ‌های نازی‌آباد به واسطه آن‌که کشتارگاه تهران در آن‌جا بود معروف بودند و به این مثل به سر زبان‌ها بود که درباره هر کسی که خودی و بیگانه نمی‌شناخت او را به «سگ نازی‌آباد» تشبیه می‌کردند.». بخش شمالی تهران در روزگار گذشته گردشگاهی طبیعی بیرون شهر به شمار می‌آمد که وسوسه‌ای بزرگ اما دست‌نیافتنی برای بسیاری از مردم بود «در تابستان همیشه گردشگاه کسانی که بیشتر وسیله داشتند شمیران بود، اما چون وسایل نقلیه سریع‌السیر وجود نداشت بیشتر مردم به قلهک و زرگنده می‌رفتند و رفتن به تجریش یا دربند و دروس و رستم‌آباد و نیاوران و گردشگاه‌های دیگر به همه کس نمی‌رسید.، چنانکه بسیار کسان بودند که از قلهک بالاتر نرفته بودند.»

منبع: شهروند