غریب در وطن

1396/8/23 ۰۹:۰۱

کهکشان انقلاب فرهنگی مشروطیت که از اواسط دوره سلطنت ناصرالدین شاه (حدود 1300هجری قمری /1260 هجری شمسی) شکل گرفته و در دوره مظفرالدین شاه به کمال نورانیت خود رسیده و در ایام بعد از جنگ جهانی اول راه افول را در پیش گرفت، شامل ستارگان بزرگ و کوچکی است که با خلق آثار متعددی سبب غنای فرهنگی و هنری ایران در آن ایام شدند.

به مناسبت سالگرد سفر بی‌بازگشت نویسنده «جعفر خان از فرنگ برگشته»

مسعود کوهستانی نژاد:  کهکشان انقلاب فرهنگی مشروطیت که از اواسط دوره سلطنت ناصرالدین شاه (حدود 1300هجری قمری /1260 هجری شمسی) شکل گرفته و در دوره مظفرالدین شاه به کمال نورانیت خود رسیده و در ایام بعد از جنگ جهانی اول راه افول را در پیش گرفت، شامل ستارگان بزرگ و کوچکی است که با خلق آثار متعددی سبب غنای فرهنگی و هنری ایران در آن ایام شدند. ابوالقاسم سروش (حرباء)، عیسی سروش، ابوالقاسم عارف قزوینی، محمد غفاری (کمال‌الملک)، معزالدین فکری، تاج السلطنه، محمدتقی بهار (ملک الشعرا) و کلنل علینقی وزیری از جمله آن هنرمندان و اهل فرهنگی بودند که برگرفته و متأثر از پرآشوب‌ترین و محنت زا‌ترین ادوار چند قرن اخیر ایران هستند. آنان در همان ایام محنت زا ده‌ها و صدها اثر ارزشمند فرهنگی و هنری خلق کرده و از این طریق حیات معنوی جامعه ایران را تداوم و تعالی بخشیدند. ده‌ها رمان، صدها داستان، ده‌ها تئاتر و نمایشنامه، قطعات متعدد موسیقایی، تابلوهای فراوان نقاشی و انبوهی از مقالات، رساله‌ها و کتاب‌ها با موضوع‌های مختلف، دستاورد تلاش و کوشش اهل فرهنگ و هنر ایران زمین در آن دوره است.در میان نقاط نورانی کهکشان انقلاب فرهنگی مشروطیت، ستاره‌ای درخشان وجود دارد که با وجود عمر کوتاهش (27 سال)، آثار متعدد و بزرگی را از خود به جای گذاشته و آوازه شهرتش مرزهای کشور را درنوردیده و در اروپای آن زمان طنین افکن شد. او کسی جز حسن مقدم نیست که در ایران بیشتر بواسطه یکی از آثارش (جعفر خان از فرنگ برگشته) شهرت دارد. او با استفاده از ذوق، استعداد و خلاقیت ذاتی‌اش و نیز با کمک گرفتن از آموزش‌های دقیق و منسجم هنری‌اش موفق به خلق آثار بدیع و ممتازی شد.
زمانه زادروز او در بهمن ۱۲۷۷ ه.ش / 1316 ه.ق در تهران در دوره عصر مظفری و رونق گرفتن مباحث فرهنگی و هنری و بالندگی انقلاب فرهنگی مشروطیت بود. در چنین اوضاع و احوال در جایی در مجموعه قصرهای سلطنتی در ارک تهران، حسن فرزند محمد تقی احتساب الملک دیده به جهان گشود. اما آرامش این ایام زیاد به طول نینجامید و تنها چند سال بعد پس از شروع انقلاب سیاسی مشروطیت، بحران جایگزین آن شد. انقلابی که پیروزی آن و استقرار رژیم جدید مشروطیت نیز نه تنها نتوانست مرحمی بر بحران‌ها و منازعات داخلی باشد، بلکه روز به روز بر دامنه آن افزوده تا به حدی که پس از به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی در جمادی الاول 1326 ه. ق/ خرداد 1287 ه.ش بحران به جنگ تمام عیار داخلی تبدیل شد.
در چنین شرایطی احتساب الملک که به تازگی به سمت وزیر مختاری ایران در سوئیس منصوب شده بود، شرایط ادامه تحصیل فرزندش را در آن کشور فراهم کرد. بدین ترتیب حسن مقدم در محیط امن و آرام سوئیس به تحصیل پرداخت و طی افزون بر یک دهه بعد در آن کشور باقی مانده و مدارج آموزشی‌اش را تکمیل کرد. اما حضور در سوئیس مزیت بزرگ دیگری نیز برای او داشت. محیط آرام آن کشور در معرکه بحران‌های سیاسی اروپا که در نهایت به جنگ ویرانگر اول جهانی منتهی شد، محلی برای گردآمدن هنرمندان بزرگی از سراسر قاره اروپا بود. علاوه بر آن آموزش‌های هنری ویژه‌ای که مقدم در ضمن تحصیلات خود در آن کشور دید و نیز ارتباطش با کانون‌های فرهنگی و هنری اروپا و نیز هنرمندان نامدار آن قاره، سبب شکوفایی استعداد فطری هنری حسن مقدم شد.پس از پایان جنگ جهانی اول، در سال 1297ه.ش / 1918.م حسن مقدم رهسپار ایران شد. اما اوضاع در ایران به گونه‌ای متفاوت بود. از یک سو در ایالات و ولایات اغتشاشات، ناامنی‌ها و نابسامانی‌های فراوانی وجود داشت و از سویی دیگر در مرکز و پایتخت کشور، تهران، حسن وثوق الدوله تلاش می‌کرد با انجام اصلاحات گسترده اداری، اجتماعی و سیاسی گام‌هایی را برای انتظام امور بردارد. شروع این دوره اصلاحات، زمینه ساز خروج جامعه فرهنگی ایران از یک دوره فترت و سکون ناشی از کشیده شدن دامنه‌های جنگ بین‌الملل اول به کشور شد. فعالیت‌های هنری رونقی دوباره یافت و در خیابان‌های تهران مراسم‌های گوناگون هنری برگزار می‌شد. در چنین اوضاعی حسن مقدم وارد پایتخت شد اما به طرز شگفت‌آوری پس از چند ماه از طریق وزارت خارجه به استانبول جهت کار در سفارت ایران در کشور عثمانی (ترکیه) فرستاده شد. می‌گوییم فرستاده شد زیرا تاکنون هیچ دلیل منطقی برای عدم استمرار حضور مقدم در تهران و حرکت دادن او به سمت استانبول پیدا نشده است.به هر روی مدت اقامت حسن مقدم در استانبول حدود دو سال طول کشید و در این مدت که مصادف با بیست و یکمین تا بیست و سومین سال حیات او بود، وی همچنین به خلق آثار هنری و فرهنگی ادامه داد. مجله پارس به سردبیری او و ابوالقاسم لاهوتی پذیرای تعداد زیادی از آن آثار شد. داستان، طنز، مقاله‌های فرهنگی، ترجمه آثار نویسندگان و هنرمندان بزرگ اروپایی و بویژه فرانسوی، از جمله آثاری است که به قلم حسن مقدم در این دوره دو ساله تألیف و تدوین شد.
در اواسط سال 1300 ه.ش حسن مقدم به همراه ابوالقاسم لاهوتی به ایران بازگشته و راهی تبریز شد. در آن شهر با مشاهده فعالیت‌های سیاسی لاهوتی، از او جدا شده و به تهران آمد. حضور او در پایتخت این بار چند ماهی بیشتر از دفعه قبل شد. طی حدود 16 ماه حضور در تهران، حسن مقدم خلق آثار هنری و فرهنگی‌اش را با شدت بیشتری نسبت به قبل ادامه داد که سرآمد آنها دو تئاتر «جعفرخان از فرنگ برگشته» و «ایرانی بازی» است. ایراد سخنرانی‌های متعدد، نگارش داستان‌ها و... از جمله دستاوردهای دیگر مقدم در آن دوره است. علاوه بر آن و شاید در جهت تعمیق و گسترده شدن فعالیت‌هایش، مقدم همراه با چند نفر دیگر از جمله علی اکبر سیاسی اقدام به تأسیس جمعیت ایران جوان با هدف کمک به بازسازی و نوسازی ایران کرد. اما نه این اقدام و نه تلاش‌های هنری بی‌وقفه، حسن مقدم را از سرنوشت محتومش که خروج مجدد از ایران بود، نجات نداد. این بار نیز نظیر دفعه قبل، باز هم از طریق وزارت خارجه به خارج از ایران فرستاده شد و این بار به جایی که کمترین دسترسی را به ایران داشته باشد؛ به مصر و کار در سفارت ایران در آن کشور با عنوان کاردار. ایام اقامت حسن مقدم در مصر افزون بر دو سال و تا تابستان 1304 ه.ش به طول انجامید. طبعاً می‌توان انتظار داشت روح ناآرام و جست‌و‌جوگر او در طی آن دو سال نیز از تلاش بازنمانده و جامعه بشری را به دستاوردهای زیبایی از عالم هنر ناب مفتخر کرد. روی دیگر این تلاش‌ها، ضعیف‌تر شدن قوای جسمانی آن هنرمند بزرگ بود. به همین دلیل او مبتلا به بیماری سل شد و برای درمان رهسپار منطقه کوهستانی «له زن» سوئیس شد. در واقع حسن مقدم به همان جایی بازگشت که شکوفایی و بالندگی هنری‌اش را در آنجا تجربه کرده بود. این بار محیط و امکانات سوئیس نیز نتوانست کمکی به او کند و در نهایت وی در 22 آبان 1304ه.ش / 13 نوامبر 1925.م در سن بیست و هفت سالگی در گذشت و در قبرستانی در همان حدود به خاک سپرده شد.
کهکشان انقلاب فرهنگی مشروطیت ستارگان زیادی را به عالم هنر و فرهنگ بشری عرضه داشته است؛ ستارگانی که قریب به اتفاق‌شان در یک ویژگی با یکدیگر مشترکند و آن غربت و غریب بودن‌شان در زادگاه‌شان ایران است. حسن مقدم نمونه‌ای از آنها است که با وجود خصوصیات منحصر به‌فرد، طی 92 سال پس از مرگش هنوز تلاشی در خور نامش برای آشنایی با او انجام نگرفته است. امید است این نوشتار فتح بابی بر شناخت بیشتر و کوشش جدی تری جهت بررسی آثار و شخصیت این هنرمند بزرگ باشد.

منبع:ایران