نشست نقد و تحلیل «ترجمه دایرة المعارف قرآن» برگزار شد

1392/12/22 ۱۰:۳۹

دایــــــــــرة الـمـعارف قـــــــــرآن (Encyclopedia of the Quran) با نام اختصاری EQ، در پنج جلد و مشتمل بر قریب هفتصد مدخل است که به زبان انگلیسی نوشته شده است.

دایرة الـمـعارف قـــــــــرآن  (Encyclopedia  of the Quran) با نام اختصاری EQ، در پنج جلد و  مشتمل بر قریب هفتصد مدخل است که به زبان انگلیسی نوشته شده است. مقدمات شکل‌گیری این دایرةالمعارف از سال 1993 آغاز شد و از سال 2001 تا 2005 در مؤسسه انتشاراتی بریل در لیدن هلند چاپ و منتشر شده است.  این اثر یک جلد ضمیمه نیز دارد که در واقع جلد ششم آن را تشکیل می‌دهد و با در برگرفتن فهرست‌ها و نمایه‌های مختلف، در سال 2006 منتشر شد. از اوایل سال 2013 طرح تدوین و ویرایش جدید این دایرةالمعارف آغاز شده است. گروهی متشکل از چهار تن و به سرویراستاری خانم جین دمن مک اولیف، ویراستاری این دایرةالمعارف را بر عهده داشتند.
در کشور ما نیز کار ترجمه این اثر توسط گروهی چهار نفره انجام شده است که در سال 1386، در مؤسسه انتشارات حکمت و با حمایت معاونت پژوهشی سازمان تبلیغات اسلامی آغاز شد. دکتر امیر مازیار، عضو هیأت علمی مرکز علوم عقلی حکمت، دکتر مهرداد عباسی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد علوم تحقیقات، دکتر مسعود صادقی، عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران و حسین خندق‌آبادی، عضو هیأت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، اعضای این گروه هستند. در حال حاضر جلد نخست این دایرةالمعارف که حروف «آ» تا «ب» را در بر می‌گیرد در اختیار
علاقه‌مندان قرار دارد.
به گزارش ایران، نشست تخصصی «نقد و تحلیل ترجمه دایرةالمعارف قرآن» روز دوشنبه در سالن شهید مطهری دانشکده الهیات دانشگاه تهران و با همکاری جهاد دانشگاهی این دانشگاه برگزار شد.
در ابتدای این نشست دکتر مجید معارف، عضو هیأت علمی گروه الهیات دانشگاه تهران و ناظر محتوایی « ترجمه دایرةالمعارف قرآن» با بیان این که اسلام‌شناسی غربیان به‌طور عام و قرآن‌پژوهی خاورشناسان به‌طور خاص، واقعیتی است که ما نباید آن را نادیده بگیریم و لازم است به‌طور منطقی و علمی با آن روبه‌رو شویم، به بیان تاریخچه‌ای درباره مطالعات خاورشناسان پرداخت و گفت:‌ خاورشناسان عمدتاً محققان مغرب‌زمین و معمولاً غیرمسلمان هستند. این افراد با نگاهی برون‌دینی به مطالعه درباره اسلام و بالاخص قرآن و تاریخ زندگانی پیامبر(ص)  می‌پردازند. اگر ما به لحاظ تاریخ رد پای قرآن‌پژوهی خاورشناسان را بگیریم حداقل به پنج قرن پیش و دوران قرون وسطی بازمی‌گردد که ترجمه قرآن به زبان‌های بیگانه آغاز می‌شود و در رأس مترجمان قرآن کریم به زبان‌های اروپایی، کشیش‌های کلیسا
قرار داشتند.
معارف با اظهار این که تقریباً تمام کسانی که در زمینه اسلام‌شناسی و قرآن‌پژوهی غربیان مطالعه کرده‌اند، بدون هیچ‌گونه شکی گفته‌اند که انگیزه‌های متنوعی بر مطالعات خاورشناسان حاکم بوده است، افزود: قرآن‌پژوهی خاورشناسان با انگیزه دینی-تبشیری آغاز شده است؛ به این معنا که اسلام یا قرآن به گونه‌ای مطالعه شود که در نتیجه این مطالعه، خواننده مطالبی علیه قرآن و اسلام را برداشت کند و به نفع مسیحیت یا یهودیت ختم شود.
وی ادامه داد: در سده‌های میانی یعنی قرن‌های هفدهم تا نوزدهم این انگیزه در حدی متحول می‌شود که به انگیزه‌های سیاسی- استعماری تبدیل می‌شود و بالاخره زمانی که ما به قرن بیستم و اکنون که قرن 21 هستیم، می‌رسیم این انگیزه‌ها به انگیزه‌های علمی و پژوهشی تغییر می‌یابد و خاورشناسی در قالب رشته‌های علمی وارد دانشگاه‌ها می‌شود، قرآن‌پژوهی جزو رشته‌های مطالعاتی قرار می‌گیرد و نیز گروه‌های تحقیقاتی، دایرةالمعارف‌ها و مقالات به وجود می‌آید.
در ادامه نشست حسین خندق‌آبادی، عضو هیأت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و از مترجمان «دایرةالمعارف قرآن» درباره این که چطور شد که از میان دایرةالمعارف اسلام و دایرةالمعارف قرآن تصمیم به ترجمه دایرةالمعارف قرآن گرفتند، گفت: بر اساس پژوهش‌ها دایرةالمعارف قرآن تنها دایرةالمعارفی است که خاص قرآن در این حجم به زبان عربی منتشر شده است و همان‌طورکه ویراستاران اصلی آن گفته‌اند در تألیف آن از آخرین تحقیقات استفاده شده است؛ از این رو نو بوده و همان‌طورکه دکتر معارف گفتند انگیزه تألیف آن آگاهی پیدا کردن از اسلام بوده است. نکته دیگر این است که ما در فضای امروز ایران با توجه به حضور دانشنامه جهان اسلام و دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، دایرةالمعارف قرآن به این شکل نداشته‌ایم؛ از سویی تصور ما این بود که اگر این دایرةالمعارف در اختیار پژوهشگران و دانشجویان قرار گیرد، موادی را برای تحقیقات بعدی آنان نیز فراهم خواهد کرد که البته در آن تحقیقات نیز یک سری از نقایص این اثر دیده شده و منجر به کامل‌تر شدن آن می‌شود.
دکتر مسعود صادقی، عضو هیأت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران نیز از دیگر مترجمان این دایرةالمعارف بود که در این نشست حضور داشت. وی درباره دلایل همکاری در ترجمه این اثر گفت: علاوه بر کامل بودن این مجموعه نکته اصلی و آنچه در این دایرةالمعارف توجه بنده را به خود جلب کرد، بهره‌گیری از شیوه‌های جدید پژوهشی بود که تقریباً از نگاه سنتی فاصله گرفته است و خود را حتی در مدخل‌های این دایرةالمعارف نشان می‌دهد؛ به‌طوری که بر عکس آن مداخلی که بیشتر حرف‌نویسی یا آوانگاری مداخل اسلامی است، در اینجا عنوان عمده مداخل، یک مفهوم نوین غربی است و طبقه‌بندی نوینی از مطالعات جدید در حوزه قرآن در این دایرةالمعارف وجود دارد.
دکتر صادقی حجم اطلاعات زبان‌شناختی یا باستان‌شناختی را نیز که در این دایرةالمعارف وجود دارد در مطالعات کشور ما نو دانست و افزود: تا به امروز کسی نبوده است که اطلاعات قرآنی را در کنار داده‌های باستان‌شناسی که مستقل از متن قرآن بوده و امروزه باستان‌شناسان به آن‌ها رسیده‌اند، قرار دهد و دریابد که میان آن اطلاعات فرامتنی با اطلاعات قرآن چه مقدار همخوانی یا تفاوت وجود دارد.
وی با اظهار این که مهم‌ترین ویژگی‌ که این اثر را نسبت به پژوهش‌های صورت گرفته در کشور ما متفاوت می‌کند همین شیوه پژوهشی است که بر اساس آن، دایرةالمعارف نگارش پیدا کرده، گفت: حجم مطالعاتی که در غرب درباره قرآن صورت گرفته بود شرایطی را فراهم آورد که نیاز به یک مرجع جامع احساس شود. اقدام به ترجمه این دایرةالمعارف در واقع انعکاس دادن این پژوهش‌ها نیز بود؛ به این معنا که هدف از ترجمه آن تا حدی منعکس کردن یک سنت پژوهشی آکادمیک حدود یک قرن و نیم درباره قرآن است.