ایروانی ، یا متقی ایروانی

ایروانی \īr(a)vānī\، یا متقی ایروانی، محمدرحیم (1299-1384 ش)، از کارآفرینان و پیش‌گامان تولید صنعتی کفش در ایران و بنیان‌گذار شرکت سهامی کفش ملی. 

محمدرحیم در 21 بهمن 1299 در خانواده‌ای اصیل و تاجرپیشه در شیراز به دنیا آمد. او از نسل خاندانی بود که همگی به کار تجارت مشغول بودند؛ نیای مادرش از جملۀ تاجران معروف شیراز بود («مصاحبه ... »، بش‍‌ ؛ سـعـیـدی، 41). محمدرحیم مادرش را در 6سالگی از دست داد و از همان کودکی در تجارت‌خانۀ پدر و پدربزرگش به کارهای مختلفی، ازجمله نظافت و نامه‌رسانی، می‌پرداخت (همو، 41-43). پس از گذراندن دورۀ دبستان، برای یادگیری زبان انگلیسی در 12سالگی به کالج استیوارت اصفهان رفت و سپس به شیراز بازگشت و تحصیلات متوسطۀ خود را در رشتۀ ادبی در دبیرستان شاپور آن شهر، در 1320 ش، به پایان رساند. او در دورۀ نوجوانی سهام‌دار چندین شرکت، ازجمله شرکت ریسندگی و بافندگی پشم اصفهان، و در دورۀ دانشجویی سهـام‌دار شرکت سهامی کالای گلوبندک و شرکت، سهامی صادرات مواد خام ایران بود. محمدرحیم پس از گرفتن دیپلم به تهران آمد و در سالهای 1321 تا 1324 ش در دانشکدۀ حقوق، علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران، در رشتۀ قضایی به تحصیل پرداخت (اکبری، بش‍ ؛ سعیدی، 78). 
ایروانی در این دوره در کنار تحصیل، در نشریۀ آیین دانشجویان به فعالیت مطبوعاتی نیز اشتغال داشت؛ هرچند صاحب‌امتیاز این نشریه محمدتقی مقتدری بود، عملاً نشریه توسط ایروانی و هم‌کلاسی‌اش، عباس اردوبادی اداره می‌شد. او پس از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه به آبادان رفت و حدود 6 ماه در استخدام دادگستری آن شهر بود. پس از آن با گرفتن پروانۀ وکالت، چند ماه به کار وکالت پرداخت. در شهریور 1325، به تشویق عباس اردوبادی که او را در دورۀ دکتری دانشکدۀ حقوق دانشگاه مریلند ثبت‌نام کرده بود، ازطریق قاهره به آمریکا رفت؛ اما ادامۀ تحصیل نداد و به ایران بازگشت. دستاورد او از این سفر، آشنایی نزدیکش با تولید انبوه صنعتی و پی‌بردن به اهمیت آن بود (اکبری، بش‍‌ ؛ سعیدی، 47). 
محمدرحیم رموز اولیۀ کاسبی را از پدرش میرزا محمدکاظم ایروانی (د 1324 ش) و عمویش میرزا محمود ایروانی، بنیادگذاران شرکت سهامی شکرستان (1342 ش)، آموخته بود. وی در 1327 ش با دختر یکی از تاجران سرشناس شیراز ازدواج کرد و در همان سال در سرای محمدی بازار تهران حجره‌ای گشود و به تجارت کتیرا پرداخت و سپس به تجارت خشکبار مشغول شد. در این زمان بود که با بوهوسلاو مولر، نمایندۀ کفش باتا در ایران، آشنا شد. باتا از کارخانه‌های معتبر تولید صنعتی کفش، در چکسلواکی بود که در اسفند 1309 در بازار تهران شعبه‌ای برای فروش محصولات خود گشوده بود. ایروانی با همکاری مولر، برای گسترش کار تجارت کفش، که به‌تازگی آغاز کرده بود، شرکتی به نام «شرکت سهـامی استاندارد» را در اسفند 1330 تأسیس کرد. دفتر این شرکت که برای صادرات، واردات و کمیسیونری و انجام هرگونه معاملات مجاز تأسیس شده بود، نخست در ساختمان سپه واقع در سبزه‌میدان قرار داشت؛ اما با پایان کار ساخت «ساختمان استاندارد»، که در خیابان خیام، چهارراه گلوبندک واقع بود، به این ساختمان منتقل شد. شرکت استاندارد از آغاز شعبه‌ای هم در سرای فیل شیراز داشت؛ این شعبه نیز در 1334 ش، با اتمام کار ساخت پاساژ استاندارد در شیراز، به آن پاساژ منتقل شد. ایروانی این دو بنا را در زمینهایی که از پدرش به ارث برده بود، ساخت. اجارۀ دکانها و دیگر واحدهای تجاری موجود در این دو مجتمع تجاری پشتوانۀ مالی مناسبی را برای تأسیس شرکت کفش ملی فراهم آورد (توکلی، بش‍‌ ). 
 نخستیـن محصـول شرکت کفـش ملـی در ساختمـان استاندارد در تهران، کفش ورزشی تنیس بود که دارای تخته‌ای لاستیکی و رویه‌ای پارچه‌ای بود. پس از چندی، قرار شد تا کارخانه‌ای برای تولید کفش در زمینهای مهرآباد جنوبی بر پا گردد. سرانجام در 27 خرداد 1337، پروانۀ تأسیس این کارخانه، تحت عنوان کارخانۀ کفش‌دوزی «شرکت سهامی کفش ملی» (ه‍ م) صادر شد و با دایرشدن کارخانه، کارگاه کفش‌دوزی واقع در ساختمان استاندارد بدانجا منتقل شد (توکلی، بش‍ ؛ سعیدی، 95). 
گام بعدی ایروانی آموزش مدیران صنعتی و نیز آموزش کارگران بود؛ برای مدیران دوره‌های آموزشی و برای کارگران، دوره‌های سوادآموزی بر پا کرد. همچنین خبرنامۀ گروه صنعتی کفش ملی را منتشر ساخت. او برای رفاه اجتماعی کارگران، به فکر احداث خانه‌های سازمانی افتاد که با استفاده از وامی کم‌بهره به آنها تعلق می‌گرفت (پارسا، بش‍‌ ). 
ایروانی باآنکه 4 فرزند داشت، در 1344 ش، خانه‌ای بزرگ ساخت و 20 نوزاد بی‌سرپرست را از پرورشگاهی در شیراز به فرزندخواندگی پذیرفت. او بعدها آنها را رها نکرد و همراه خانوادۀ خود به انگلستان برد و وسایل زندگی و تحصیلاتشان را نیز فراهم کرد (همو، بش‍‌ ). 
ایروانی صنعت نوینی را با مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی در ایران تأسیس کرد، کارخانه‌هایی متعدد ساخت، تولید کفش ماشینی را گسترش داد، و دست به صادرات این محصول به خارج از ایران زد. همچنین فضاهای خرید در شهرها را با نظام مدرن توزیع در فروشگا‌ههای کفش ملی تغییر و گسترش داد، و طی یک فرایند 20ساله توانست مدیریت و مالکیت کارخانه‌ها را به کارکنان ایرانی منتقل سازد. پس از انقلاب، اموال ایروانی مصادره، و در فاصلۀ 30 سال پس از دولتی‌شدن، تولید کفش در کلیۀ کارخانه‌های کفش ملی متوقف شد و تنها برخی از فروشگاههای کفش ملی باقی ماندند تا محل عرضۀ تولید دیگر کارخانه‌ها باشند (همو، بش‍‌ ). ایروانی پس از مصادرۀ اموالش، به خارج از کشور مهاجرت کرد. نخست در بوستون آمریکا کارخانۀ چرم و کفش‌سازی را راه‌اندازی کرد و سپس به فعالیتهای مشاورۀ مالی پرداخت و کارخانۀ کفش استاندارد را در قاهره تأسیس کرد. در آخرین اقدام اقتصادی، طرحی برای تأسیس کارخانۀ کفش‌سازی در افغانستان ارائه نمود و برای تأمین مالی آن با نهادهای مختلفی مکاتبه و مذاکره کرد؛ اما در این کار کامیاب نبود. بعدها در 1372 ش، از او دعوت شد که به ایران بیاید و گروه صنعتی ملی را تحویل بگیرد، اما وی نپذیرفت (اکبری، بش‍ ؛ «مصاحبه»، بش‍‌‌ ). 
محمدرحیم ایروانی همواره نگران سرنوشت خانوادۀ بزرگ کفش ملی بود. او پس از مصادرۀ کارخانه‌ها و خروج از ایران هر سال اواخر اسفندماه با ارسال نامه‌ای مفصل ضمن تبریک سال نو، به همۀ کارکنان سفارش می‌کرد با علاقه‌مندی و دلسوزی کار کنند و در حفظ گروه صنعتی ملی، از آن حیث که متعلق به خودشان است، کوشا باشند. در 1384 ش، وقتی ایروانی شنید که دولت وقت ایران در صدد است تا برای بیکاران ایرانی شغل ایجاد کند، طی نامه‌ای به معاون اجرایی رئیس‌جمهور و سرپرست نهاد ریاست جمهوری وقت، تقاضای احیای کفش ملی و ایجاد 10هزار شغل را داشت («این کفش ... »، بش‍ ). سرانجام ایروانی در 12 اسفند 1384 در لندن درگذشت (پارسا، بش‍‌‌ ). 

مآخذ

اکبری صحت، فهیمه، «چکیده‌ای از سرگذشت محمدرحیم متقی ایروانی، بنیان‌گذار کفش ملی»، اقتصـادایران‌آنلاین 1 (مل‍‌ )؛ «این کفش دیگر ملی نیست»، اقتصادایران‌آنلاین 2 (مل‍‌ )؛ پارسـا، گلاب، «سفره‌ای که ایروانی پهن کرد»، مهرنـامه 2 (مل‍‌ )؛ توکلـی طرقی، محمد، «سرمایه‌دار ملی، محمدرحیم متقی ایروانی، بنیان‌گذار کفش ملی، کارآفرینی مشتری‌نواز و جهان‌منش»، مهرنامه 1 (مل‍‌ )؛ سعیدی، علی‌اصغر و فریدون شیرین‌کام، موقعیت تجار و صاحبان صنایع در ایران دورۀ پهلوی، تهران، 1388 ش؛ «مصاحبه با محمدرحیم ایروانی»، توسعه ...  (مل‍‌ )؛ نیز: 

Development ... , www.development of iran, mihanblog. com/ extrapage/ iravani; Eghtesadeiranonline 1, www. eghtesadeiranonline.com/ vdcftvdyyw6d1va.igiw.html; Eghtesadeiranonline 2, www.eghtesadeiranonline.com/ vdciqrarpt1auv2.cbct. html; Mehrnameh 1, www. mehrnameh.ir/ article; Mehrnameh 2, www.mehrnameh. ir/ article/ 912. 
محسن مرادی