1405/3/4 ۱۰:۳۷
آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» با عنوان «راویِ حکیمِ طوس»، عصر یکشنبه، سوم خرداد در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
راویِ حکیمِ طوس
دبا: آیین یادبود «جلال خالقی مطلق» با عنوان «راویِ حکیمِ طوس»، عصر یکشنبه، سوم خرداد در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی برگزار شد.
چراغی پرفروغ
در این مجلس «کاظم موسوی بجنوردی»، رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی گفت: امروز برای بزرگداشت و گرامیداشت یاد و خاطرۀ بزرگمردی گرد هم آمدهایم که بیاغراق بیش از نیمقرن از لحظهلحظۀ زندگی پرثمر خود را بر سر شاخت هرچه بیشتر و بهتر شاهنامۀ فردوسی نهاد. اگر فردوسی توسی، فرزانۀ بزرگ ایرانزمین، بیش از هزار سال پیش، کاخی بلند از نظم پارسی پی افکند، زندهیاد دکتر جلال خالقی مطلق یکی از بهترین و شایستهترین نگاه دارندگان آن کاخ پرشکوه بود. او از هنگامیکه شاهنامه را همچون هدف زندگی خود برگزید، تا واپسیندم کوشید با توجه به نسخههای معتبر و قابل استناد شاهنامه و مطالعات و بررسیهای جانبی، از پژوهشهای زبانی و لغوی تا تحقیقات حماسی و اسطورهای، شاهنامه را تا حد ممکن، برکنار از انبوه تحریفات و تصرفات کاتبان و ابیات الحاقی به دلبستگان زبان فارسی و فرهنگ ایرانی عرضه کند. کار شاهنامه، بهراستی عزم و همتی همچون خود فردوسی میطلبد و اگر صاحب همتی عزم کار شاهنامه دارد، باید مانند شاعر بزرگوار این منظومۀ شگفتانگیز همۀ زندگی را وقف آن کند.
او خاطرنشان ساخت: دکتر خالقی در طول زمان کوشید شرایط تحقق هدف بزرگ خویش را هر چه بیشتر و بهتر در خود گرد آورد و اینک انبوه یادداشتها و مقالهها و از همه مهمتر متن شاهنامه تصحیح شده او بهترین گواه برای داوری است. با کوشش پنجاه ساله او اینک دلبستگان به این منظومۀ بلند و شاهکار بیمانند بشری، متنی مضبوطتر در دست دارند و با خاطری آسودهتر میتوانند آن را اساس مطالعات و پژوهشهای بعدی قرار دهند. حتی اگر نسخههای کهنتری از شاهنامه به دست آید شاهنامه به تصحیح خالقی مطلق در هشت جلد و یادداشتهای محققانۀ او در چهار جلد که مجلس باشکوه و خاطرهانگیز رونمایی آن، در نوزدهم تیر 1386 در همین مرکز برگزار شد، راهنمایی بسیار ارزشمند و چراغی پرفروغ بر سر این راه دشوار خواهد بود.
رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تأکید کرد: از هر سو که بنگریم دستاورد او مانند خود شاهنامه پرشکوه و ستودنی است. خالقی عشق به ایران و ادب فارسی را با روش علمی و تحقیقی در تصحیح متون کهن به هم آمیخته بود و به گمان من، او الگویی ارجمند برای آیندگان بر جای نهاد. زندهیاد خالقی مطلق به درستی هدفی که برگزیده بود عقیده داشت و به آن همچون وظیفهای مقدس مینگریست و آنقدر وارسته بود که شخصیت خود را ورای تمجیدها و تجلیلها نگاه داشته بود.
موسوی بجنوردی در ادامه گفت: شناخت هر چه بیشتر زندهیاد دکتر خالقی مطلق و روش علمی او در تصحیح شاهنامه و پژوهشهای مربوط به شاهنامه لازم است و میتوان آن را الگو و معیاری برای عرضۀ متون نظم و نثر کهن قرار داد؛ راه و روشی که با شخصیتهایی چون علامه قزوینی و استاد مینوی شناخته می شود و دکتر خالقی هم در آن جایگاهی خاص و ممتاز دارد. اگر برگزاری این مجلس حتی اندکی از حق دکتر خالقی مطلق را بر گردن دوستداران ادب فارسی و فرهنگ ایران که در 28 اردیبهشت 1385 به عضویت شورای عالی علمی مرکز ما درآمد و در 20 تیر 1396 مدیریت علمی و سرویرستاری دانشنامۀ ادب حماسی ایران به ایشان محول شد، یادآوری کند، مایۀ کمال افتخار و سرافرازی خواهد بود.
فرزند صالح این سرزمین
«ژاله آموزگار»، استاد فرهنگ و زبانهای باستانی دانشگاه تهران در این برنامه گفت: میتوانم ساعتها در مورد نکات برجستۀ مقالات دکتر خالقی که کمتر از آن صحبت شده است سخن بگویم ولی حوصلۀ مجلس را میدانم. همانطور که میدانید رسالۀ دکتری دکتر خالقی دربارۀ زنان در شاهنامه است که اخیراً چاپ جدیدی از ترجمۀ فارسی آن در مجموعۀ انتشارات بنیاد موقوفات دکتر افشار به چاپ رسیده است و خوشبختانه فرصتی بوده است که دکتر خالقی بر آن نظارت کند و افزودههای مفیدی در حاشیهها بدان بیفزاید.
این عضو شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اضافه کرد: دکتر خالقی عزیز ما عمری پربار و سعادتمند داشت. ساده زیست ولی خوشبخت. چون سالهای عمرش را در نیل به هدفی گذراند که برای او ارزشمند بود و بدان عشق میورزید. او فرزند صالح این سرزمین بود که ایران را عاشقانه دوست داشت و به این دوستی بها داد. خود را مدیون سرزمینش میدانست و به قول خودش دینش را با همۀ وجودش در طبق اخلاص گذاشت و به ایران تقدیم کرد. خوشبختانه این سعادت را داشت که در دوران زندگیاش قدرش شناخته شده بود و کار و تلاشهایش مورد توجه نخبگان پیر و جوان دوستش داشتند و از شهرت نیک فرهنگی برخوردار بود، صادقانه تمام عمرش به ایران اندیشید و در راه اعتلای آن کوشید.
راه بیپایان تصحیح شاهنامه
سپس «علیاشرف صادقی»، عضو شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی اظهار کرد: دکتر خالقی مطلق قسمتهای الحاقی شاهنامه را شناساند و سره را از ناسره تشخیص داد. چون متنی نداریم که به خط فردوسی یا از روی خط او نوشته شده باشد، دربارۀ ضعفهای شاهنامه جای تردید داریم که ممکن است تغییر کرده باشد. خود خالقی هم پس از تصحیح شاهنامه، وقتی نسخۀ سنژوزف پیدا شد و دید که این ضعفها مرجح است آن را هم مورد توجه قرار داد. در آینده هم ممکن است نسخههایی پیدا شود و در نتیجه گمان نبرید که کار تصحیح شاهنامه تمام شده است و سالها ادامه خواهد یافت و زوایا و مکاتب ادبی و روانشناختی و جامعهشناختی و تاریخی و جغرافیایی بررسی خواهد شد. حتی به شاهنامۀ خالقی مطلق هم ایراداتی وارد است و بعدها رسالهها و کتابهایی و بنا بر اطلاعات و تحقیقات جدید نوشته میشود.
این استاد ادبیات دانشگاه تهران افزود: دیگر آنکه باید از روی یادداشتهای ایشان فرهنگ شاهنامه نوشته شود و باید مؤسسهای پشتیبان آن باشد و عدهای را به این کار بگمارد. البته فرهنگهایی براساس چاپهایی مانند مسکو که مخدوش است، تألیف شده اما کار اساسی لازم است. «واجشناسی شاهنامۀ» ایشان کتابی مفید است که ناز به بازنگری زبانشناسانه دارد. اما فراموش نکنیم که پانویسهای شاهنامۀ خالقی منبع لایزالی برای تحقیقات زبانی است.
پرکارترین شاهنامهشناس
«سجّاد آیدنلو»، شاهنامهپژوه و استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور ارومیه نیز در پیامی تصویری خالقی مطلق را برجستهترین و پرکارترین شاهنامهشناسِ تاریخ تحقیقات شاهنامهشناختیِ داخل و خارج ایران دانست، آثارش را بر چهار بخش تقسیم کرد و به تشریح این شقوق پرداخت.
انگارهای نادر در تحقیقات ایرانی
سخنران بعدی «مهدی علیاییمقدّم»، مدیر گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران بود که اظهار کرد: جلال خالقی مطلق عمر خود را بر سر تصحیح شاهنامه گذشت و راه درازی را پیمود. او زندگی را خود را وقف این شاهکار و حق تصحیحاش را ادا کرد. اثری که برای شاهنامهپژوهی مفید است و به کار پژوهشگران آینده میآید.
این پژوهشگر ارشد فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: البته سلوک خالقی و دایرۀ وسیع کارهای او، مستقیم یا غیرمستقیم به شاهنامه گره خورده است. خالقی مطلق الگو و انگارهای استثنایی و نادر در تحقیقات ایرانی است و این به خوی آلمانی او برمیگردد؛ از ابتدا میدانست میخواهد چه کند، نیم قرن همان کار را کرد و موفق هم بود و دستاوردش همین تصحیح شاهنامه و تحقیقات مفصلی است که درابنباره سامان داده است. مرگ او خلل و خسرانی به پیکرۀ مطالعات ایرانی و شاهنامهپژوهی وارد کرد.
هشتاد سالگی و پژوهش نحوۀ قرائت الفاظ شاهنامه
«محمّد افشینوفایی»، مدیرعامل بنیاد موقوفات افشار گفت: مایلم به ویژگی خاصی که کار خالقی و برخی از دانشمندان این مرزوبوم را از دیگران متمایز میکند اشاره کنم. مجتبی مینوی آنگاه که دیوان ناصرخسرو را تصحیح کرد مقابل هر بیتی که معنای آن را درنمییافت علامت سؤال گذاشت تا محقّقان بتوانند دربارۀ ابیات مشکلدار بحث کنند و احیاناً به حل آنها بپردازند و کار را به پیش ببرند. بنابراین محققان بعدی این ابیات را به سهولت مییافتند و اگر نکتهای دربارۀ آنها میدانستند یا میفهمیدند، مینوشتند و مشکلی حل میشد. مینوی میتوانست علامت سؤال نگذارد و خود را در معرض انتقاد این و آن قرار ندهد. طبعاً کسی هم از او نمیپرسید چرا اینجا علامت سؤال نگذاشتهای؟ اما او این کار را کرد و باعث شد پس از او نیز کار به پیش برود. یعنی عملاً دامنۀ تصحیح خود را به پس از مرگش نیز کشاند و آن را ادامه داد. این در حالی است که برخی از مصحّحانِ متون که هیچ علامت سؤالی هم در کارشان نگذاشتهاند متنهایی را فراهم کردهاند که در جای جای آن میتوان بازنگری و اصلاح کرد. خالقی مطلق نیز به شیوۀ مینوی عمل کرد و افزون بر گذاشتن نشانۀ پرسش و تردید در متن، در یادداشتهای شاهنامه به بحث درباب چگونگی خوانش درست مواضع مشکوک پرداخت. وی در پیرایش جدیدتر خود از متن شاهنامه، پس از اصلاح برخی از نادرستیهای پیشین، با بهرهوری از دستنویس تازهیاب و معتبر بیروت بازنگریهایی دیگر هم در متن به عمل آورد. او در پیرایش دوم همچنین قدم در میدان دشواری گذاشت که کسی از او و از هیچ مصحّح دیگری توقّع نداشته و ندارد و در واقع کسی هم تا به حال به چنین کاری دست نزده و آن تعیین تلفظ کلمات است آن گونه که شاعر، یعنی فردوسی ادا میکرده است. خالقی مطلق پس از انتشارِ پیرایشِ دوم شاهنامه، نتیجۀ مطالعاتش را دربارۀ نحوۀ قرائت الفاظ شاهنامه، آن گونه که شاعر میخوانده، در حالی که هشتادسالگی را پس پشت گذاشته بود، در کتابی با عنوان واجشناسی شاهنامه منتشر کرد. عزم و ارادۀ خالقی که بیش از نیم قرن به طور پیوسته مشغول تحقیق بوده مثالزدنی و ستودنی است. او در این مدت دراز با پذیرفتن بسیاری از محرومیتها و مشقّتها، به گفتۀ خود در هفت روز هفته و بدون تعطیلی در عید و عزا، روزانه بیش از ده ساعت به کار علمی پرداخته است.
این استاد ادبیات دانشگاه تهران یادآور شد: افسوس که در روزهای پایانی سال گذشته، و در میان بحرانهای فراگیری که ایران کهن را درگیر مشکلاتی جدید کرده بود، غمی بر غمها افزوده شد و عمر پربار استاد جلال خالقی مطلق به پایان رسید. هرچند تحقیقات و کارهای درخشان خالقی خود چندین عمر را دربرمیگیرد و او نیز تمام همت و توان خود را مصروف شاهنامه و شاهنامهپژوهی کرد، این فقدان دریغانگیز ما را از ادامۀ پژوهشهای درخشان آن محقق دانشمند و ایراندوست محروم ساخت. دکتر خالقی حدود 20 سال پیش در مجلس رونمایی از شاهنامۀ مصحَح خود که در همین مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی تشکیل شد، سخنی از ویلی برانت، صدر اعظم اسبق آلمان، برندۀ جایزۀ صلح نوبل نقل کرد که وصیت کرده بود روی سنگ قبرش بنویسند: «ما سعی خودمان را کردیم». خالقی نیز سعی خود را کرد و البته سعی او به بار نشست. جا دارد در سوگ او همزبان با حکیم فردوسی بگوییم: دریغا تهی از تو ایرانزمین.
یادی از ایرج افشار
در پایان این مجلس «سهیل محمودی»، شاعر چند رباعی وطنی خود را خواند. در این مراسم سخنرانی «ایرج افشار» در مجلس رونمایی شاهنامۀ جلال خالقی مطلق در مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به تاریخ نوزدهم تیر 1386 و دو فیلم مستند کوتاه به نمایش درآمد.
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید