1405/2/19 ۰۹:۰۸
جیوَکهپوستَکه متنی پزشکی به دو زبان سَنسکریت و خُتنی است. تحریر خُتنی ترجمهای از متن سَنسکریت و به زبان خُتنی متأخر است. خُتنی ازجمله زبانهای ایرانی میانۀ شرقی است که برپایۀ آثار موجود تا اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم میلادی (چهارم هجری) در خُتن، در منطقۀ شینجیانگ در ترکستان چین، رواج داشته است.
جریان انتقال آرا و علوم هندی به جهان ایرانی سابقهای بس دراز دارد و به دوران پیش از اسلام باز میگردد. ازجمله كهنترین متونی كه به این موضوع اشاره دارد كتاب چهارم دینكرد است. بنابر روایت این كتاب شاپور اول (پادشاهی: ۲۴۰-۲۷۰م) فرمان گردآوری كتابهایی در زمینههای گوناگون پزشكی، ستارهشناسی، آفرینش، كون و فساد و… را داد كه در هندوستان و روم و سرزمینهای دیگر پراكنده بود. فرهنگ ایرانی در دوران اسلامی نیز در زمینۀ طب و دیگر علوم تعاملی تنگاتنگ با فرهنگ هندی داشت و آثار زیادی در زمینۀ پزشكی از یا برپایۀ متون هندی به عربی و فارسی ترجمه یا تألیف شد. در این میان، تأثیر ادب و فرهنگ هندی بر ایرانیانی که به آیین بودا گرویده بودند دوچندان بود. ازجملۀ این اقوام ایرانیتبار سَکاهای ساکن در خُتن بودند که گذشته از متون دینی آثار غیردینی گوناگونی نیز از آنها به جا مانده است. ازجمله متون غیردینی خُتنی میتوان به متون پزشکی اشاره کرد. متون پزشکی خُتنی تألیف یا ترجمههایی با شرح و تفسیرند که برپایۀ متون هندی نوشته شدهاند. یکی از مفصلترین این متون پزشکی دستنویس Ch. ii 003 است كه ۷۱ برگ دارد و بهطور قراردادی جیوَکهپوستَکه نامیده میشود.
دستنویس جیوَکهپوستَکه فاقد عنوان، مقدمه و مؤخره است و نام جیوَکهپوستَکه یا همان «کتاب جیوَکه» را صرفاً به دلیل آمدن نام جیوَکه، پزشک بودا، بر آن نهادهاند. این متن را با توجه به واژۀ siddham (توفیق، کامیابی) که در آغاز هر بخش آن آمده میتوان متشکل از چهار بخش مجزا به شمار آورد و بهلحاظ محتوا و عنصر اصلی بهکاررفته در ساخت هر دارو یا کاربرد آن به پنج بخش تقسیم کرد که عبارتاند از: پادزهر، روغن گاوی، روغن کنجد، روغن کرچک، و گرد. در این دستنویس ۹۱ دستورالعمل دارویی شرح داده شده که تا کنون ۲۹ مورد از آنها در دیگر متون پزشکی هندی شناخته شده است. این متن به مکتب آترِیه در طب آیورویده تعلق دارد که در این مکتب درمان بیماریها تنها با گیاهان و اقلام دارویی انجام میگیرد. عمدۀ بیماریهای ذکرشده در جیوَکهپوستَکه به شاخۀ کایهچِکِستا اختصاص دارد که در آن عمدتاً به بیماریهایی پرداخته میشود که تمام بدن را تحت تأثیر میگذارند و میتوان آنها را بیماریهای داخلی نامید. جیوَکهپوستَکه را باید درواقع جُنگ یا گلچینی از دستورالعملهای درمانی دانست كه در قالب یك مجموعه گردآوری شده و نام جیوَكه نیز تنها در یكی از این دستورالعملها ذكر شده است.
روال کلی در ساخت و استفاده از دستورالعملهای درمانی این متن چنین است: نخست مواد لازم برای تهیۀ هر دارو، اعم از گیاهی، حیوانی و معدنی، و میزان لازم از هركدام از آنها ذكر میشود. سپس به شیوۀ آمادهسازی دارو اشاره میشود. در این بخش به شیوههایی مانند كوبیدن، پختن، عصارهگیری، و تخمیر اشاره شده است. گاه در بخش آمادهسازی جزئیات دیگری نیز ذکر شده است، مانند اینكه پس از كوبیدن داروها از بخش نرم و درشت آنها چگونه باید استفاده کرد. سپس نام بیماریهایی ذکر میشود كه با به كار بردن آن دارو درمان میشوند. شیوۀ استفاده از دارو، مقدار و، گاه، زمان به کار بردن آن نیز در این متن شرح داده شده است. ازجمله شیوههای کاربرد داروها در این متن است: خوردن، نوشیدن، تدخین، مالش، اماله و به صورت قطره در دهان، گوش و بینی ریختن. در پایان هر دستورالعمل گاه نام پزشك یا حكیمی آمده كه آن را شرح داده است و گاه نامی كه آن دستورالعمل با آن شناخته میشود.
اثر حاضر شامل مقدمه و چهار فصل است. فصل نخست به حرفنوشت متن خُتنی و ترجمۀ فارسی آن اختصاص دارد. یادداشتها، واژهنامۀ بسامدی متن خُتنی، و پیوستهایی دربارۀ نام گیاهان، بیماریها، داروها و شیوههای درمان دیگر فصلهای این کتاباند.
کتاب جیوَکهپوستَکه (متن، ترجمه، یادداشت و واژهنامه) به اهتمام مجید طامه، عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی تألیف شده است. این کتاب در پانصد نسخه و با قیمت ۷۵۰ هزار تومان در انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی چاپ شده است و علاقهمندان میتوانند برای دریافت کتاب با شمارههای ۸۸۶۴۲۴۹۷ و ۰۹۱۲۶۹۴۷۱۴۴ تماس بگیرند.
منبع: فرهنگستان زبان و ادب فارسی
کاربر گرامی برای ثبت نظر لطفا ثبت نام کنید.
کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما
کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور
کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید
ارسال مجدد کد
زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:
قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید
فشردن دکمه ثبت نام به معنی پذیرفتن کلیه قوانین و مقررات تارنما می باشد
کد تایید را وارد نمایید